Новости

Дәүләкән ынйылары

Работа добавлена:






Дәүләкән ынйылары на http://mirrorref.ru

Рәсәй фәндәр академияһы

Өфө ғилми үҙәге

Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты

Дәүләкән ынйылары

Өфө

2008

УДК398 (=943/43)

ББК 82/3 (2Рос=Баш)

Д 95

Рәсәй Фәндәр академияһы

Өфө ғилми  үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының

ғилми советы тарафынан баҫмаға раҫланды

Төҙөүселәр:

А.М.Хәкимйәнова, Р.Ғ.Мөхәмәтғәлин

Яуаплы редакторы –

филология фәндәре докторы Фәнүзә Нәҙершина

Дәүләкән ынйылары /Төҙ. А.М. Хәкимйәнова, Р.Ғ. Мөхә-мәтғәлин.– Өфө: “Эшлекле династия”, 2008. – 328 б.

ISBN 978-5-91608-002-5

Йыйынтыҡ төрлө йылдарҙа Дим буйы башҡорттарынан яҙып алынған фольклор материалдарынан төҙөлдө.

Китап гуманитар фәндәр өлкәһендә эшләгән ғалимдарға, аспиранттарға, студенттарға, ғөмүмән, башҡорт халыҡ ижадына битараф булмағандарға тәғәйенләнә.

ISBN 978-5-91608-002-5   © ИИЯЛ УНЦ РАН, 2008

Редакторҙан

Был йыйынтыҡтың әҙерләнеүе лә, донъя күреүе лә бер ни тиклем үҙенсәлекле. Материалдарҙы йыйыусы уҡытыусы Рәүеф Мөхәмәтғәлин фольклор әҫәрҙәре менән бер рәттән халыҡтың көнкүрешенә ҡағылышлы мәғлүмәттәрҙе лә ҡағыҙға теркәп, ҡайһы бер осраҡтарҙа уларға баҫылып сыҡҡан яҙма сығанаҡтарҙан алынған белешмәләрҙе ҡатыштырып, йыйылма “текст” әҙерләгән. Төбәктең тарихы менән ҡыҙыҡһыныусы кешеләрҙең яҙмалары, мәктәп музейҙарына тапшырылған материалдар байтаҡ. Шуға күрә яҙмаларҙың стиле төрлө: әҙәби тел нормалары нигеҙендә бирелгәндәре лә, ерле һөйләш менән ҡатнаштырылғандары ла бар. Дәүләкән башҡорттарының теле башҡорт теленең көньяҡ диалектына ҡарай. Ғилми әҙәбиәттә уны  күберәген “Дим һөйләше” тип йөрөтәләр. Был һөйләштең төп үҙенсәлеге – “һ” урынына “ҫ” өнө ҡулланыу. Уҡыусы иғтибарына тәҡдим ителгән әлеге йыйынтыҡта, бер нисә тексты иҫкә алмағанда, әҙәби телгә яҡынлаштырып тапшырылған текстарҙың яңғырашы ҡалдырылды. Тотошлайы менән әҙәби йә ерле һөйләш теленә күсереп биреү тупланған яҙмаларҙың үҙенсәлеген үҙгәртеүгә килтерер ине.

Дим буйы башҡорттарының ауыҙ-тел ижады материалдары “Башҡорт халыҡ ижады” томдарында, Фәнүзә Нәҙершинаның”Рухи хазиналар” китабында (Өфө, 1992), һәм уның материалдары нигеҙендә Башҡортостан телевидениеһы төшөргән “Рухи хазиналар эҙенән” исемле ике сериялы документаль видеофильм һ.б. яҙмаларҙа сағылыш тапты. Әммә халыҡ ижады мул һыулы йылға кеүек. Ундағы байлыҡты бер ҡасан да бер генә китапҡа индереп бөтөп булмай. Шуға ла тупланған һәр материалға һаҡсыллыҡ күрһәтеп халыҡтың үҙенә ҡайтарыу хәстәрен күреү – изге эш.

Был йыйынтыҡҡа индерелгән материалдар электән баҫылып сыҡҡан яҙмалар даирәһен киңәйтә. Әлегәсә иғтибарҙан ситтә ҡала килгән дини йүнәлешле текстар, төбәктә билдәле нәҫел-ырыу тармаҡтары хаҡындағы мәғлүмәттәр уҡыусыларҙы ҡыҙыҡһындырыр, тип уйлайым.

ТӨҘӨҮСЕләрҙән

“Дәүләкән ынйылары” йыйынтығына ошо төбәктә тыуып, әлеге ваҡытта Ағиҙел ҡалаһында йәшәүсе тарих уҡытыусыһы, Халыҡ мәғарифы отличнигы Р.Ғ. Мөхәмәтғәлин йыйған Дим буйы башҡорттарында һаҡланған ауыҙ-тел ижады өлгөләре инде. Бер нисә тиҫтә йыл һуҙымында яҙып алынған был бай материал минең тарафтан һайлап алынып, жанрҙар буйынса системаға һалынды.

Йыйынтыҡ халыҡ ижады өлгөләрен һаҡлап, теркәп ҡалыу маҡсатынан төҙөлдө, артабан “Башҡорт халыҡ ижады” томдарын төҙөгәндә, ғилми тикшеренеүҙәр өсөн дә сығанаҡ булараҡ файҙалы мәғлүмәт булып торор, тигән ниәттә ҡалабыҙ.

Китап Р.Ғ. Мөхәмәтғәлиндың баш һүҙе менән асыла. Артабан текстар, информанттар исемлеге килтерелә. Һәр текстың аҙағында бирелгән йәйә эсендәге һандар, материалдың ҡайҙан, кемдән яҙып алынғанлығын күрһәтә.

Китапты редакторлауҙа ҙур өлөш индергән филология фәндәре докторы Ф.А. Нәҙершинаға ҙур рәхмәтебеҙҙе белдерәбеҙ.

А.М. Хәкимйәнова

Инеш

Башҡорт халҡының мәҙәни мираҫы ифрат бай, ул быуын-быуындан килгән рухи хазинабыҙ. Һәр өлкән быуын, аҡһаҡалдар, сәсән һәм мөғәллимдәр үҙенән һуң килгән быуынды, үҙенә ҡарағанда ла әҙәплерәк, зиһенлерәк, белемлерәк, аҡыллыраҡ, үҙ милләтенә тап төшөрмәҫлек итеп тәрбиәләргә тырышҡан. Һәр башҡорт милләтенән булған кеше ете быуын нәҫелен яттан белергә тейеш булған.

Халҡыбыҙҙың тәрбиә ҡанундары айырыуса уның ауыҙ-тел ижадында тупланған.

Мин үҙем 1970 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетында уҡыған йәшлек йылдарымда уҡ, тыуған яғым, гүзәл, матур тәбиғәтле Дәүләкән яҡтарының үткән тарихы, уларҙың көнкүреш йолалары, ауыҙ-тел ижады менән ҡыҙыҡһындым.

Был эшкә, әлбиттә, этәргес көс-ҡеүәт биреүсе булып, минең остазым Башҡортостаныбыҙҙың абруйлы һәм күренекле ғалимы Нияз Абдулхаҡ улы Мәжитов булды. Тәүге уҡыу йылдары баҫҡысында Дәүләкән районындағы археологик ҡомартҡылар,  тәүтормош кешеләренең йәшәү урындары, уларҙың көнкүреше, ауылдарҙың ҡасан барлыҡҡа килеүе тураһында әһәмиәтле мәғлүмәттәр туплағас, диплом эшемде лә райондың боронғо һәм хәҙерге тарихына бағышланым.

Уҡыу йылдарымда миңә бик күп тапҡырҙар Асылыкүл, Өршәк, Дим буйында йәшәгән башҡорт милләтенән булған ауыл аҡһаҡалдары, аҡ яулыҡлы тиҫбе тартып ултырған йор һүҙле инәйҙәр менән осрашып һөйләшергә һәм бик ҡиммәтле мәғлүмәттәр йыйырға тура килде. Ләкин төрлө сәбәптәр арҡаһында йыйылған материалдарымды баҫтырыу форсаты теймәне.

Дәүләкән районы башҡорттарының фольклорын бер йыйынтыҡҡа туплау идеяһы тыуғас, мин күренекле ғалимдарыбыҙ Фәнүзә Нәҙершина, Розалия Солтангәрәева, Рәшит Шәкүр, Азат Камалов һәм Рәсимә Ураҡсина йыйған материалдарҙы ла файҙаланырға булдым.

Үҙемдең сәйәхәтемдә ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙе мәктәп музейҙарынан алырға тура килде. Мин бигерәк тә Ҡоръятмаҫ, Ҡыҙрас, Мәкәш, 1-се һәм 2-се һанлы Ҡаҙанғол мәктәптәре, Дәүләкәндең 3-сө һанлы урта мәктәбе, Иҫке Мерәҫ, Дүртөйлө һигеҙ йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыларына рәхмәтлемен.

Халыҡтың йөрәк тибешен тойоп, уның тамырҙарынан һут алып, шатлығына ҡыуанып йәшәгән кеше – иң бәхетле кешеләрҙең береһелер, моғайын. Шуға ла был китапты әҙерләгәндә, гүзәл Дәүләкән районының төрлө тарафтарында ынйы бөртөктәре кеүек һибелгән халҡыбыҙҙың рухи хазиналарын бер урынға йыйнау төп маҡсат итеп ҡуйылды.

Был фольклор материалдарын мәғариф һәм мәҙәниәт  өлкәһендәге кешеләр үҙ итер тигән ышаныста ҡалам.

Рәхим итеп, китап биттәрен ас, хөрмәтле уҡыусым!

   Рәүеф Ғәфүр улы Мөхәмәтғәлин,

   Халыҡ мәғарифы отличнигы

Йолалар

Бәпес үҫтереү йолаһы(142)

Бәпес тыуыр алдынан уҡ, ата-инәһе алдан бәпескә кәрәк-яраҡтарын әҙерләп ҡуя, бүләктәр алына (һабын, ҡулъяулыҡ, баш яулыҡ, түбәтәй һ.б.). Бәпес тыуғандан һуң, яҡындары, таныштары, күрше-күлән һәм ауылдаштары бәпескә бүләк һәм инәһенә тәмле ризыҡтар бешереп алып киләләр. Килгән кешегә ата-инәһе бүләк бирә, бәпес бүләге тип. Ҙурыраҡ, оло йәштәге инәйҙәргә баш яулыҡтар, йәшерәктәренә һөлгө, еҫле һабын кеүек бүләктәр бирелә.

Бәпестең инәһе өҙлөкмәһен өсөн, өс көнгә тиклем иң яҡын кешеләре генә килә, ә ҡалғандары һуңыраҡ, бәпестең 40 көнөнә тиклем, килеп бүләкләйҙәр. Килгән кешеләргә бәпес сәйе әҙерләнә.

Бәпес үҫтереү маҡсатында беренсе мунса яғыла. Оло кешеләр бәпесте мунса йыуындырып, ҙур, һау-сәләмәт булһын тип, ғөсөл ҡойондоралар. Парлы кеше быны эшләй, ата-инәһе ир затынан булған кешегә түбәтәй йә күлдәк бирәләр, ә ҡатын кешегә, беренсе мунса кереткәнгә, күлдәклек йә булмаһа баш яулығы бирелә. Бәпестең беренсе сәсен алған кешегә (быны ҡарт атаһы, йә булмаһа яҡын бабаһы башҡара) бүләккә бәрәс вәғәҙә ителә.

Балаға 40 көнө уҙғансы исем ҡушыла. Был табынға мулла, йә булмаһа уҡымышлы ир затынан бер бабай, һәм яҡын  тыумасалары саҡырыла. Исем әйтелеп, вәғәз уҡыла. Унан һуң ата-инәһенең береһе, бәпес бүләге тип, табынға саҡырылған һәр кешегә исем ҡушылған бәпес исеменән бүләк тапшыра. Был көндө табынға саҡырылған ҡунаҡтарҙың кем булыуына ҡарамаҫтан, иҫерткес эсеү ҡәтғи тыйыла. Саҡырылған һәр кеше теләктәрен әйтеп, бәпескә бүләктәрен тапшырып, һаубуллашып ҡайтып китә.

Бүләк һалғанда балаға ныҡ ҡарамайынса, бер һирпеп кенә уң яғына ҡарап, теләк теләйҙәр :

Собханалла һыуалла!

Бәләкәй генә бер бәпес,

Беҙҙән теләк ҡабул ит!

Атаңа һин терәк бул,

Инәңә һин кәрәк бул.

Һау-сәләмәт кеше булып,

Бәхетле булып үҫ!

Унан һуң уң ҡул менән ауыҙҙы ҡаплап, күҙ теймәһен тип түбәнгә ҡарап, өс тапҡыр “тфү-тфү-тфү”, – тиҙәр.

Мал-тыуарға, ҡош-ҡортҡа ҡот ҡойоу йолаһы(129)

Мал, ҡош-ҡорт һатып алғанда, йә булмаһа һатҡанда, ҡош-ҡортттоң ҡанат аҫтынан бер нисә хәрәм йөнө алына. Былай эшләгәндә ҡош-ҡорттоң ҡото китмәҫ, йомортҡаһы күп булыр, үрсеме артыр. Малдың  ҡултыҡ аҫтындағы бер нисә генә йөнө тартып алыныр. Был да мал-тыуарҙың ҡото китмәһен, бәрәкәтле булһын өсөн эшләнә.

Һатҡан кеше “бисмиллаһир-рахманир-рахим!” тип, башы менән үҙенә ҡаратып,  алған хужаһына тотторор.  Алған кеше ошо уҡ һүҙҙәрҙе ҡабатлап, ҡош-ҡорттоң башын үҙенә бороп: “әлхәмдиллаһи шөкөр” тип әйтер.

Алған кеше һатҡан хужа кешегә бүләк бирә. Бүләген ул тәүҙә мал-тыуарына тейгеҙеп, унан һуң һатҡан хужа кешегә тоттора.

Ҡош-ҡорт, мал-тыуар һатҡан кеше, ҡулына аҡса алғас,  уң ҡулына аҡса тотҡан килеш мал өҫтөнән аҡсаны елпеп, бәрәкәте менән барығыҙ, бәрәкәте менән ҡайтығыҙ, тип әйтергә тейеш.

Табын әҙерләп сәй-фәлән эсергә ярай, ләкин иҫерткес эсемлектәр эсеү – ҙур гонаһ. Аллаһы тәғәлә һатыу-алыуға фатиха бирмәҫ, малдың, ҡош-ҡорттоң бәрәкәте китер, ырыҫы юғалыр тиҙәр.

Һатып алынған малды өйгә алып ҡайтҡас һарайға керетер алдынан ишек алдына бәйләп ҡуйып, янына тәмле ризыҡ бирелә.

Һарайға инер алдынан малдың аяҡ-тояғындағы бысраҡтары алынып, бер һауытҡа һалына. Ҡош-ҡорттоң тәпәйҙәрен йыуып, йыуылған һыуҙы һәм тояҡтан алынған бысраҡтарҙы сүп түгелә торған урынға алып барып, ергә күмәләр.

Таҙартылған мал, ҡош-ҡортто: “Төклө аяғың менән, малҡай!” – тип алып инергә.

Дим буйында ошондай йола ла таралған: малдың  ҡото, һөтө күп булһын өсөн бер баш һарымһаҡ алынып, шуның ослайып  торған яғы киҫеп ташлана. Ошо киҫелгән өлөшө менән малдың маңлайына яңы тулған ай һүрәте яһала. Был –бәрәкәтлек билгеһе, малың бер ваҡытта ла ауырымаҫ, мал-тыуарың ишле, күп үрсемле булып, ризыҡҡа яҙыр, тигәне.

Мәрхүмде ерләү йолаһы(107)

Мәрхүмде ерләгәндә был яҡтарҙа ғына һаҡланып ҡалған элек-электән бер йола йәшәп килә. Мәрхүмде йыуғандан һуң, бик шәп кенә туры атҡа бер етеҙерәк малайҙы атландырып, ауыл буйлап “йыназаға барығыҙ” тип ҡысҡырталар.

Һыбай менгән кеше ҡапҡанан сыҡҡас, тәүҙә уң яҡҡа атын борорға тейеш (шулай иткәндә һауаплы, дөрөҫ була), унан һуң боролоп ике-өс өй тураһынан уҙған һайын “йыназаға барығыҙ” тип ҡысҡырып, атта сабып уҙа.

Ҡайтҡас, аттың тояҡтары таҙартыла, сүбе йыраҡ ергә итеп ташланыла. Был яҡтарҙа мәрхүм-мәрхүмәне оҙатырға ауылдың бар халҡы ашыға, мәрхүм-мәрхүмәне хөрмәт итеп хәйер һалына, фатиха ҡылына. Гүр саҙаҡаһына аяҡтарын йыуып, йорт ҡошо бирелә. Уны гонаһһыҙ, саф күңелле, уҡымышлы кешеләрҙең береһенә бирәләр. Ҡөръән сүрәһе уҡылғас, мәрхүмдең өйҙә ҡалған яҡындарынан береһе бар халыҡ алдында: “Гүр саҙаҡаһын ошо кешегә бирәм” – тип әйтә.

Мәйетте ҡапҡанан алып сыҡҡас та, ҡапҡалар ябылып ҡуйыла. Был өйгә ҡабат ҡайғы-хәсрәт, ғазраил килмәһен тигән мәғәнәне аңлата ул. Ҡырҡын уҡытырға, алдан ҡырҡ көн өйҙә ҡөръән сыҡҡан кешегә, хәйер саҙаҡаһы итеп, ҡулынан килгәнсә һәр кеше тояҡлы мал бирә.

Яҡындары мәйетте ерләгәндән һуң бер йыл эсендә, йылына саҡлы ҡәбер өҫтөнә нардуған эшләп ҡуйып, мәрхүмдәрҙең ташҡа исем-шәрифен яҙып ҡуйырға бурыслы. Етеһен, ҡырҡын, йылын уҡытҡанда һәр ваҡыт мәрхүмдәрҙең  яҡындары, ярҙам иткән, һөйәккә кергән, ләхет ауыҙы алған кешеләрҙе саҡырып Ҡөръән уҡытыла.

Был табындарҙың барыһында ла мәрхүмдәрҙең рухына бағышлап, хәйер саҙаҡаһы бирелә.

Мәрхүмде ерләү, иҫкә алыу йолаһы(207)

Күмеүселәр ҡайтыуына өйҙән таба еҫе сығаралар. Йола буйынса, сөсө ҡамырҙан йомшаҡ ҡына итеп баҫып, белен, йоҡа йәймә бешерәләр.

Мәрхүм исеменә, беренсе көнөнән үк  кеше йыйып аят уҡыталар. Унда ла йәймә бешерәләр. Өс, ете, ҡырҡ йоҡа бешерәләр (ҡырҡ көлсә бешереү йолаһы).

Әгәр күмгән көндән алып, етеһенә тиклем мәрхүм төшкә инеп бимазалаһа,  ҡыҙыл сепрәк биреүҙе һораһа, өйҙөң бер ере йыуылмай ҡалған тигән һүҙ. Шуға күрә лә бындай осраҡта өйҙө яңынан һәйбәтләп йыуалар.

Үлгән кешенең ҡайһы бер таҙа кейемдәрен күмеүселәргә тараталар. Юғиһә, мәрхүм теге донъяла йылыға туя алмай, ти. Уны гүр һыуығы язалай. Йыуып ҡуйылған кейемдәрен ҡырҡ көндән генә алалар.

Мәрхүмдең өсөн, етеһен, ҡырҡын, йыллығын уҡытҡанда, оло бабайҙарҙы саҡырып, таҫтамал тараталар. Итле аш, туҡмас бешерелә, килгән бер кешегә әйбер өләшелә.

Ул көндәрҙә сөйҙәге таҫтамалды ҡағып-һуғып, йыуып, элеп ҡуялар. Үлгәндәрҙең рухы (әруахтар)  шунда ултыра, ти.

Мәрхүмдәрҙең көндәрен үткәргәндә, борон уларҙы иҫкә алып, илашып, һамаҡлап ултыра торған булғандар, сүрәләр, мөнәжәттәр уҡығандар. Әруахтар кесаҙна көн кис килеп, йома иртән ҡайтып китәләр, ти. Шуға күрә кесаҙна көн мейес алдын таҙартып, мейесте ағартып, ҡомған ултыртып ҡуялар. Кесаҙна көн тауышлы эш (ҡағыу, һуғыу) тыйыла, ти. Тырнаҡ, сәс киҫеү ҙә тыйыла (юғиһә, үлек алып китә), теректең ғүмере ҡыҫҡара, ти.

Тәҙрәгә күбәләк, ҡош осоп ҡунһа, йә үрмәкес үрмәләп төшһә: “Мәрхүмдең изге хәбәре булһын”, – тиҙәр. Мәрхүм төшкә керһә, хәйер бирергә кәрәк.

Элек әүлиә ҡәберҙәре булған, ундай урындарға тәңкә ташлап, әүлиәнең исемен әйтеп, ҡорбан салғандар. Үткән-һүткән  ҡәбер тирәләй аҡ таш һалып китер булған.

Эсеп, аҙып-туҙып, йә үҙенә ҡул һалып үлгән кешеләрҙе зыярат тышына күмгәндәр. Ҡоролоҡ, әфәт булғанда уларҙың ҡәберенә һыу һалғандар. Улар йыуылмай, тәһәрәтһеҙ күмелгән, үлер саҡтарына тамаҡтарына һыу тамыҙыусы булмаған. Шуға рәтһеҙ күмелгән, улар зар булып яталар, ти.

Үлгән кешене юҡһынып, ныҡ ҡайғырған кешегә ҡәбер тупрағын алып килеп еҫкәтәләр. “Үлек булһа ла – терек”, – тиҙәр. Зыярат янынан үткәндә: “Сөъал яуаптарығыҙ еңел китһен, гүрегеҙ яҡты булһын”, – тип эстән әйтергә. Йырларға, ҡысҡырырға ярамай. Ҡәбер эйәләре: “Ахыр заман ҡасан була?” – тип һорайҙар икән. Шуға ла  янынан үткәндә:

Иҫәнмеһегеҙ, әруахтар,

Иҫәнмеһегеҙ, әруахтар,

Иҫәнмеһегеҙ, әруахтар,

Беҙ белмәйбеҙ,

Белгел – бер Хоҙай! – тип әйтергә тейештәр.

Мәйетте кейендереү(278)

Мәрхүмде кейендергәндә уға иң алдан баштан алып тубыҡҡа тиклем, ожмах күлдәге тегелә, арҡа яғына булмай. Кейем теккәндә бер төйөн дә булырға тейеш түгел. Тиҙерәк һүтелергә уңай булһын өсөн шулай итәләр, сөнки әгәр мәрхүм ожмахҡа эләкһә, унда уға яңы кейем бирәсәктәр.

Мәрхүмдең битенә бөркәнсек ябалар, аҫтына аҡ тауарҙан түшәк һалалар.

Кәфенде аҡ әйберҙән тегәләр. Ҡатындарға ете, ирҙәргә биш ҡат итеп бүләләр.Тәртип буйынса, ир кеше мәйете булғанда – кәфен өс ҡат, ҡатын булғанда – биш булыуы сөннәт. Теккәндә энәне кире ҡаратып сәнсәләр. Кәфендең һәр бер ҡатының исеме бар: беренсеһе – ләфнә – тышҡы урау; икенсе ҡат – әҙер – эске яҡтан урау; өсөнсөһө – лифафа – оҙон әхирәт күлдәге, баштан аяҡҡа тиклем кейҙерелә; дүртенсеһе – ғәүрәт ябыуы – йән еренә ябыу (ир затынан булған мәйеттең йән ерен ябырҙан әүәл уның өҫтөнә бармаҡ буйы ҡушсатлы ағас һалалар (был түл өҙөлөүҙе аңлата); бишенсе – түшенә түшелдерек ябыу; алтынсы ҡат – яулыҡ йә бөркәнсек тип атала. Уныһы әхирәт күлдәгенә ҡуша тегелә, мәрхүмдең башын ҡаплай; етенсе ҡат – билбау – өс ҡат уратып билгә бәйләнә. 1-се ҡат кәфен баштан  алып аяҡ осона етерлек, 2-се ҡат кәфен буйы менән типә-тиң була. 3-сө ҡат баш яғынан да, аяҡ осона да сығып тора. Ирҙәрҙең әхирәт күлдәге тубыҡ аҫтына төшөп тора.

Ирҙәр башына сәллә тегелә. Уның бер осо һалынып, мәрхүмдең арҡаһына төшөп торорға тейеш.

Бәләкәй мендәр тегеп, эсенә мәтрүшкә тултыралар ҙа, мәрхүмдең баш аҫтына ҡуялар.

Кәфен теккән еп артып ҡалһа, берәй ғәрипкә, етем-еһергә бирәләр. Ул епте ташларға йә өйҙә ҡулланырға ярамай.

Мәйет һаҡлағанда 12 кеше 99 йә 100 мәртәбә “лә илаһы” тыңлай. Бер мулла әйтеп уҡып ултыра. Әгәр кеше иҫәбе тулмаһа түлдән (ырыуҙан) ҡалған ҡатындар керә. Барыһы ла 41 кәррә һалымланған еп тартып (тиҫбе) ултыра.

Мәрхүмгә йыназа намаҙы уҡыла.

Уны уҡыу өсөн ҡайһы бер йола-шарттарҙың үтәлгән булыуы фарыз: тәһәрәтле булырға, һәр кем ғосолло булыу, кейемдәре таҙа, баш кейеме ҡағып-һуғып таҙартылған, бөтә урын, баҫҡан, ултырған урындыҡ таҙа булырға тейеш (йән сыҡҡан йорт эсендә сабата олторағына тиклем йыуыла, сөнки, йән биргәндә, әҙәмдең ҡаны ҡырҡ аҙымға тиклем һәммә ергә сәсрәй, ти).

Мәрхүмдең башы ҡибла яғына ҡаратып һалынырға, мәйет йыуылған булырға, уның донъялыҡтағы бурыстарын яҡын туғандары үҙҙәренә алырға (түләр өсөн), мәрхүмдең ниәте атҡарылған (төҫөм итеп, бүләк итеп фәлән-фәләнгә ҡалдырам тигән әйберҙе тапшырыу) булырға тейеш.

Ҡәбер ҡаҙыу йолаһы(200)

Ҡәберҙе ғәҙәттә мәрхүмдең туғандары ҡаҙа. Ҡәбер ауыҙы асыусы алдан билдәләнә.

Ҡәбер өсөн урын таҙа, йәғни иҫке ҡәбер булмаған ерҙән һайлана,  мәрхүмдең буйына ҡарап ҡаҙалар. Ир кешегә кендек тиңенән дә ярай, ҡатын кешегә түш тиңенән ҡаҙыла.  Соҡорҙоң ҡибла яғына кеше һыймалы, ултырғанда башы теймәҫлек уйым яһала (ләхет). Шул рәүешле үҙенсә өй барлыҡҡа  килә. Мәйетте күмеп кешеләр ҡайтып киткәс, һорау алыусы фәрештәләр Нәнкир менән Мөнкир килә һәм үлек тороп ултырып, уларға яуап бирә.

Ҡәбер әҙер булғас, мәйетте килтергәнсе, соҡор янында кеше һаҡта торорға тейеш. Юғиһә, ҡараусыһыҙ ҡалған ҡәбергә ен-шайтан эйәләшә.

Ҡәбер тупрағына баҫырға, төкөрөргә, абынырға ярамай. Ҡаҙыусылар тәһәрәтле,  пак булырға тейеш. Ҡысҡырып һөйләшеү, көлөшөү ҡәтғи тыйыла. Юғиһә ҡәбер эйәһе рәнйей, уның йәне уларға зыян ҡылыуы мөмкин.

Мәйет ҡуйыу(141)

Мәйетте ҡәбергә төшөргәндә ҡәбер ауыҙын шаршау менән ҡаплап торалар. Ҡәбергә мәрхүмдең иң яҡын кешеләре төшә (мәйетте ҡан ҡәрҙәше һалһын, тиҙәр). Төшөргәс, кәфендең бәйҙәрен сисәләр. Бәйҙәр сиселгән урында ҡала (кәфендең бауын мәрхүм тороп ултырып яуап биргәндә уңай булһын өсөн сисәләр).

Мәрхүмдең элек йыя барған сәсен, тырнағын кәүҙәһе янына һалалар, күкрәгенә яуаплама – фәрештәләргә яуап биргәндә уҡыла торған доға ҡуялар.

Һуңынан мәрхүмдең өҫтөнә тәһел ташы тип, ваҡ-ваҡ ҡырсын һибәләр, шунан ләхет таҡталары һөйәйҙәр. Тупраҡ төшмәһен өсөн уның өҫтөнә йүкә ҡабығы йә туҙ йәйелә.

Аҫтыңдан уттар сәсрәр,

Өҫтөңдө тупраҡ баҫыр,

Йылан-саян килдениһә,

Ни тип яуап бирерһең?

Эй, Хоҙайым, ярлыҡа,

Доғаларымды тапшыр,

Белгәнемде ғәфү ит,

Белмәгәнемде белдер!

Мәйетте ҡәбергә ҡуйғанда шулай тип  әйтһәләр, был үлек һәйбәт икән, быға йылан ебәрмәйек, тип әйтә, ти, ҡәбер фәрештәһе. Ҡәбергә төшөп, мәйетте урынлаштырып сыҡҡан кешеләргә һумлыҡ аҡса бәйләп таҫтамал бирелә.

Ҡәбергә тупраҡты тәүҙә услап, һуңынан көрәкләп һалалар. Көрәкте кешеләр бер-береһенә ҡулдан-ҡулға бирмәйҙәр, ергә һалалар. Ҡәбер үҙенең тупрағы бөткәнсе күмелә. Ҡәбер ҡаҙғанда ла, күмгәндә лә тирләргә ярамай, юҡһа, әҙәмде сир ала. Мәрхүмдең күкрәге тапҡырына тупраҡ бейегерәк, ә аяҡ осона һарҡыуыраҡ өйөлә.

Ҡарт-ҡоро тупраҡ һалғанда, доға уҡып, әйтемләп тора:

Яратҡан тупрағыма,

Ятасаҡ мәҡамыма,

Бирәсәк сөъалыма,

Яратҡан яппарыма,

Сәләм әйткел, һеу Алла,

Сәләм әйткел, һеү Алла!

Күмгәс, ҡәберҙең 4 мөйөшөнә дүрт кеше ултырып, тағы ла йыназа уҡый, тәҡбир әйтә. Муллаға гүр саҙаҡаһы бирелә.

Тим ағасын һүтеп, бер урынға һөйәп ҡалдыралар. Үлгән кеше исеменә ете (йә 12) йәштән йыйған гонаһына тип, мулла Ҡөръән уҡый (ҡатын-ҡыҙҙың ете йәштән, ир-аттың 12 йәштән гонаһтары иҫәпкә алына). Зыяраттан ҡайтҡанда аяҡ кейемендә тупраҡ булырға тейеш түгел, көрәкте йыуырға, юғиһә тупраҡ ҡайтһа, тағы ла мәйет сыға.

Әруахтарҙы иҫкә алыу(121Фәзлиәхмәтов Миңлегәрәй олатай иҫкесә төрки китаптарын яҡшы уҡый, яҙа белә, Ҡөръән сүрәләрен яттан белә ине, күп йылдар ауылда мулла вазифаһын башҡарҙы. Уның бик яҡшы бер ғәҙәте бар ине, эсеп, тәртипһеҙ ҡыланып, йәки үҙ-үҙенә ҡул һалып үлгән мәйеттәрҙе оҙатырға бармаҫ ине, саҡырһалар ҙа хәйлә ҡоропмо, бәлки, выжданы ҡушмағанмы, бындай кешеләргә бармаҫ ине.)

Үлем түшәгендә ятҡан кешенең баш осона ултырып ясин сүрәһе, унан һуң фатиха сүрәһе уҡыла.

Ерләгәндән һуң Ҡөръән уҡытып, өсөн, етеһен, ҡырғын, йылын үткәреп, әруахтарҙың рухын шатландырырға кәрәк. Йыйылған мәжлестәге халыҡҡа саҙаҡа хәйере бирелә. 40 көн буйына бар белгән кешенән Ҡөръән уҡытыла, хәленән килгән кешеләр гүр саҙаҡаһына күмгән көндө тауыҡтың аяғын ҡомғанға һалынған һыуҙан ағыҙып йыуып, бер уҡымышлы, аҡ диндә булған мосолман бәндәһенә тапшыра.

40 көн Ҡөръән  сүрәләрен уҡыған кешегә дүрт аяҡлы ваҡ хайуан бирелә.

Уҡығанда бер нисә кеше лә уҡырға мөмкин. Бер нисә сүрәнән һуң, уң яҡтағы кешегә “сәҙәкәл ләһүл ғәлиүм ғәзим” тип, уҡырға күршеһенә бирә ала элегерәк уҡығаны.

Әруахтарҙың кем булыуына, нисек үлеүенә ҡарамаҫтан хәйер-саҙаҡа бирелә – был изге бурыс. Саҙаҡа биреүҙе, тәүҙә өйҙә, төп йортта, ҡалған кеше башҡарырға тейеш, унан һуң башҡалар. Кешенең уң ҡулына биреп; “Бисмиллаһир-рахманир-рахим”, – тиергә. Хәйерҙе был әруахтың нәҫел кешеләре генә түгел, әруахтар тыныс ятһын, ата-бабалар, беҙҙән хәйер-доға өмөт иткән кешеләр рухына тип, башҡа кешеләр ҙә бирә ала.

Аштан һуң йорт хужаларына, ошонда булышҡан барса кешеләргә рәхмәт әйтеп, доға уҡыла. Сығып киткәндә, ишектән уң аяҡтан башлап, әруахтың рухы рәнйеп ҡалмаһын, хужаларҙың хәйер саҙаҡаһы ҡабул булһын, изге ғәмәл башҡарҙылар, Аллаһы тәғәлә  барығыҙға иҫәнлек-һаулыҡ бирһен, Аллаһы рәхмәтендә булығыҙ тип, һаубуллашыу мотлаҡ. Былай эшләгәндә, күңелең таҙарыр, мин был әруахҡа ысын күңелдән доға ҡылдым тигән уй һәр ваҡытта алдан йөрөр.

Ҡәбер тәрбиәләү йолаһы(244)

Борон зыяратты, ҡәберҙәрҙе тәрбиәләп торғандар. Зыяратты бөтә ауыл бер булып ҡойма менән уратҡандар. Имән бағаналарға һәр кем үҙенең тамғаһын кирткән. Шул бағаналарҙағы тамғалар ҡойма кемдеке булыуын әйтеп торған. Йығылған ағасты, һынып төшкән ботаҡтарҙы ла йыйыр булғандар. Күренекле кешеләр, әүлиәләрҙең ҡәберен аҡ таш менән уратыу ғәҙәте булған.

Ҡорбан салыу тәртибе(121)

Аллаһы собханалла вә тәғәлә беҙҙең малдарҙы мосолманса ҡорбан салып ашарға тәҡдим иткән. Ҡорбан ашы ризыҡ булып барыр, уны ашағандарға сир кермәҫ тигән.

Мал салған кеше таҙа, тәһәрәтле булырға тейеш, кәйефе насар, ауырыу кеше малға яҡын килергә тейеш түгел. Сөнки ҡорбан салыу Аллаһы Тәғәлә бойороуы буйынса башҡарыла. Беренсе һүҙ Алла исеменә бағышлана. Ҡиблаға ҡарап, ҡулыңды алға ҡуйырға, “Бисмиллаһи Аллаһыу әкбәр!” – тип әйтеп, доға ҡылына. Башҡа эштәрҙән айырмалы, “әр рахман рахим” тигән һүҙҙәр әйтелмәй.

Мал салғанда бысаҡ ныҡ үткер, бер генә һелтәү менән башҡарылырға тейеш, уң ҡул менән, изге ниәттә. Малдың төйөрө баш өлөшөндә ҡалып, тын юлы, ҙур тамырҙары ҡырҡылыу мотлаҡ.

Аллаһы Тәғәлә барса хәленән  килгән  мосолманға, Алла исеменә бағышлап, ҡорбан салырға ҡушҡан. Ҡорбан итенең бер өлөшөн үҙенә алып, ҡалған өлөшөн уҡый белгән, күңеле саф, хаҡ тәғәлә, ислам динендә булған бәндәләргә бирергә тейеш. Эскән, йүнһеҙ юлда булған кешеләргә биреү – гонаһлы, һауабы булмаҫ.

Ата-инәй, яҡындар рухына ҡорбан салыу тәртибе бар. Уны Ҡорбан ғәйете менән бутарға ярамай.

Мәжлес йыйып Ҡөръән уҡытырға ла була, эсеү-эскелек бындай урында ҡәтғи тыйыла, был – Аллаһы алдында ҙур гонаһ.

Ата-инәң, яҡындарыңа ла ҡорбан салыу бар, тик быны Ҡорбан ғәйете менән бутарға ярамай: беренсеһе Аллаға төбәлһә, икенсе яҡындар рухына, күңел тыныслығы ниәте менән башҡарыла. Ҡиблаға боролоп ниәтен ҡылғанда: “Йә Раббым, һинең ризалығыңа өмөт итеп, ҡорбан салырға ниәт ҡылдым. Әжер һауаптарыңды атайым фәлән улы фәләнгә бағышлайым. Уның рухына ирештерһәң ине, йә Раббым”, - тип доға ҡылып, ғәмәлде башҡараһың. Әгәр дөрөҫ әйтмәһәң, Аллаһы тәғәлә әйтеп салған ҡорбанды ҡабул итмәҫ, бик ҙур гонаһ эшләп, әруахтарҙың күңеле рәнйер. Күргән төштәрең гел яманға булыр, йортоғоҙҙа йәм тапмаҫһыҙ, күңелегеҙ гел төшөнкөлөктә булыр.

Ҡорбан байрамы(177)

Ҡорбанға орғасы малды тәғәйенләйҙәр. Бәлә-ҡаза күрһәң, ҡорбан салып, ҡунаҡ йыйырға кәрәк. Ҡорбанға етемдәрҙе, ғәриптәрҙе саҡырғандар. Ҡорбан итенең һөйәген эткә бирергә ярамай. Башын хәйергә биргәндәр.

Һыйыр быҙаулағанда йола-ырым(113)

Һыйыр быҙаулағас, ыуыҙын малай кешегә беренсе эсерһәң, киләһе йыл үгеҙ быҙау тыуар. Ҡыҙ кешегә эсерһәң, орғасы быҙау тыуа.

Һыйыр быҙаулағас, уның тәүге һөтө ыуыҙ була. Шунан ҡоймаҡ бешерәләр. Ыуыҙ ҡоймағына ҡунаҡ йыялар. Шулай эшләгәндә, һыйыр һөтлө була.

Туй йолалары (263)

(Информант уларҙы әсәһе Хәҙисә Ситдыҡ ҡыҙынан яҙып алған)

Никах уҡыған ваҡытта тышҡы ишекте  бикләп ҡуялар ҙа, никах уҡылып бөтмәйенсә, бер кемде лә индермәйҙәр. Әллә ниндәй важный кеше булһа ла, ололар әйтеүенсә,  был сара йәштәр араһына ен-шайтан шауҡымы теймәһен өсөн кәрәк.

Ишектән кергәндә кейәүҙән һәм кейәү егетенән балдыҙҙарға, еңгәләргә бүләк тейеш. Һәр кем хәленсә, уңғанлығына ҡарап бүләк әҙерләй. Был буласаҡ кейәүгә тормош көткәндә тел, терәк ярҙамы булырлыҡ кешеләрҙе үҙенә ылыҡтырыу өсөн кәрәк.

Кейәү мискәһе – һәр туйҙа мотлаҡ үтәлә торған йола. Кейәү мискәһен ҡыҙҙың ағай-еңгәһе йәки яҡын ағай-энеһе аса. Хәленә ҡарап, “Айыры тояҡ һарыҡ” әйтәләр, асалар ҙа табындағы кешеләргә тәмләтеп сығалар. Ә кейәү мискәһе өҫтөнә улар өсөн бүләк һалына (күлдәк һәм күлдәклек тауар 4-5 метр һ.б. шуның кеүек кәрәк-яраҡ әйберҙәр).

Туй мәжлесендә ағай-эненең татыулығына ҡарап, кейәү бейетеү, килен бейетеү таралған.

Ҡыҙ яғында кейәүҙе бейергә саҡырһалар, бейергә төшмәй. “Айыры тояҡ әйтеп бейетәм!” – тигәс кенә төшөп бейей кейәү.

Киленде егет яғында шулай уҡ айыры тояҡ әйтеп бейетәләр.

Ҡыҙ сәк-сәген тәмләп аҡса, бүләк һалыу ғәҙәте лә үтәлә һәр саҡ. Еңгә (килендәш) сәк-сәкте күрһәтә, өҫтәлдәге бүләкте ала, сәк-сәкте тәмләтеп, күрһәтеп мәжлестәге һәр кемде урап сыға. Аҡса, бүләк йәштәргә бирелә.

Ҡоҙаларға ҡайтыр ваҡыт еткәс бүрәнәгә бүрәнә менән төртөү ғәҙәте бар. Бер нисә кеше тыш яҡтан төп ҡоҙалар ултырған турала бүрәнә төртәләр. Был бер нисә ҡабат ҡабатлана. Шаян һүҙ, төртмә таҡмаҡтар менән ҡоҙаларҙы ҡуҙғаталар юлға.

Ҡайтып киткәндә, ҡоҙалар ваҡ аҡса, кәнфит һибеп китеү ҙә – матур йола. Ҡыҙы йәки улына яҡшы ҡараш, ҡоҙаларҙы маҡтап һөйләһендәр өсөн шулай башҡарыла. Һипкәндә: “Ризығы менән ҡалһын, килһен!” – тип теләк әйтелеп башҡарыла.

Ҡәйнештәргә, балдыҙҙарға, ҡайынһеңлеләргә бүләк таратыу – мәжбүри йола. Килен кеше һыу юлында алъяпҡыс, бирсәткә, ҡулъяулыҡ таратып, ҡәйнеш, ҡайынһеңлеләрен үҙенә ылыҡтыра. Сөнки донъя көткәндә улар иң кәрәк кешеләр, ярҙамсылар буласаҡ.

Ә кейәү балдыҙҙарына биҙәнсектәр бүләк итә, ҡәйнештәренә бәке биреп, үҙ яғына ауҙара. Һәр эштә, мәшәҡәттә улар менән бергә йәшәргә кәрәк бит, шунан сығып башҡарылған эш.

Бәпес үҫтереү йолаһы (256)

Бәпес ҡайтып бер нисә көн үткәс, ағай-эне, дуҫ-иш, күрше-күлән, һәр кем үҙ-ара һөйләшеп, бәпес үҫтерергә киләләр.

Йәш әсәгә тәмле итеп аш, ҡоймаҡ, бәлеш бешереп алып киленә, йәш бәпескә бүләк алып, матур, бәхетле бул, ата-инәле, ата-инәңә ярҙамсы, илгә терәк, иман килтереүсе бул тип, теләктәр әйтелә һәм бүләк тапшырыла. Әсәй кешене мәшәҡәтләү, йөрөтөү ҡәтғи тыйыла. Һыйҙар алып килгән кешеләр табынды үҙҙәре әҙерләп, үҙҙәре хөрмәт күрһәтә әсә менән бәпескә.

Баланың әсәһен, туғандарын саҡырып һыйлау ғәҙәте лә бар. Күстәнәс бик мул әҙерләнеп бирелә йәш әсәгә.

Баланың әсәһе йәки оләсәһе килеүселәргә бүләк (яулыҡ, ҡулъяулыҡ, еҫле һабын һ.б.) тарата. Бүләк “бәпес бүләге”, “бәпес күстәнәсе” тип бирелә. Табында матур теләктәр әйтелә.

Бәләкәй балалар бәпес күрергә килә. Әсәй кеше уларға “бәпәй күстәнәсе” тип кәнфит, печенье һ.б. нимәләр бүләк итә. Йыр, шиғыр һөйләтәләр. Балалар бик ҡәнәғәт булып тарала.

Бәпес алып ҡайтҡан әсәгә атай кеше алтын йөҙөк, алтын алҡа бүләк итә. Бала өсөн шатланыу, баланы, әсәне ҙурлау билгеһе ул. Был матур йола башҡорт  ауылдарында элек-электән йәшәп килә.

Һабантуйҙа ат ярыштары(34)

Һабантуйҙың иң ҡыҙыҡ, иң мөһим күренеше ат ярышы була торғайны. Һәр ауылда  иң яҡшы аттарҙы, айҙар буйына ҡарап, ярышҡа әҙерләйҙәр ине. Элегерәк башҡорт аралары ауылында аттарҙа төрлө ярыштар уҙғарғандар.

Шуларҙың береһе – атта уҙышыу. Ул – “бәйге” тип атала. Йыйындың бер асыҡ урынында, йә тау башында ҡолғаға (ат бейеклегендәге) яулыҡ бәйләйҙәр ине, беренсе килгән ат (һыбайлы) шул яулыҡты эләктереп алып китергә тейеш.

Ат сабышыуҙың оҙонлоҡтары төрлөсә булған. Мәҫәлән, Ҡаҙанғол һабантуйҙарында  иң йыраҡ ара Яңы Ябалаҡтан булды – 20 саҡрымдар тирәһе. Суҡраҡлы ауылынан – 15, Әлбәй ауылынан 10 саҡрым. Ҡолға төрлө йылда төрлө алыҫлыҡта ҡуйыла ине. Һуңғараҡ, һуғыштан һуңғы йылдарҙа, ҡолғаға яулыҡ ҡуйыу бөттө, былай ғына уҙышырҙар ине.

Элек, олатайҙар һөйләүе буйынса, бәйгенән тыш, ҡылыс менән тал баштарын киҫеү булған. Был – бик боронғо ярыш.

Һәр бер атҡа ат бейеклегендә 20-30-лап тал ҡаҙап, шуларҙы айырым рәт-рәт ҡағып ҡуйғандар. Аттар уҙышып, ат башындағы һыбайлы ҡылыс менән  ошо талдарҙы ҡыйпып үтәргә тейеш булған, финиш янындараҡ нисәҙер алыҫлыҡта бер генә дөйөм тал ҡуйылған, кем беренсе булып ҡыйпып үтә, шул мәргән һыбайлы һаналған.

Өсөнсө ярыш 100 м. алыҫлыҡта бер-береһенә ҡапма-ҡаршы атта сабып килеп  бер һыбайлы икенсеһен төртөп, йә тартып төшөрөргә тейеш булған, йә булмаһа ҡапсыҡҡа һалам тултырып, бер-береһен, ҡапма-ҡаршы атта сабып килеп ҡапсыҡ менән һуғып төшөрөү, етеҙ һыбайлылар өсөн ерҙән әйбер эләктереп алыу кеүек ярыштар ҙа булған. Был ярышты ярыш аттары түгел, бындай аттарҙа ла уҙғарырға мөмкин булған.

Ярыш аттарын бик яҡшы итеп ҡарарҙар ине, һабантуйҙарҙа һәр ваҡыт ышаныслы кешеләрҙән һаҡсы ҡуйырҙар ине. Сит-ят күҙҙәрҙе күҙе теймәһен, аттың ҡото китмәһен өсөн боронғо йола буйынса аттың ялын ҡыҙыл таҫма менән үреү ғәҙәте бар ине. Уны йома көн үреп йома көн алыштырып тороу ғәҙәте бар ине, имеш күҙ тейһә ошо ҡыҙыл сепрәктә ауырлығы ҡала, уны алып ташлап, бер урында түгел икенсе ерендә тағы үрерҙәр ине.

Түл йыйыу йолаһы(36)

Мал үрсеһен өсөн түлен ергә күмергә кәрәк. Түл күмеү йолаһын беренсе мин Бирге Яппар ауылында, 13 йәшем тулғанда, күрҙем. Етем үҫкән бала – 8 йәштә инәйҙән, 12 йәштә атайҙан ҡалып – уны-быны белмәй инем. Бер ваҡыт мал һуйғандан һуң, мине аҫрауға алған бабай малдың енес ағзаларын кеше йөрөмәй торған ергә күмеп ҡуйҙы. Шуны күреп, сәбәбен Шәһәрбаныу исемле 80-гә еткән әбейҙән һораным (яҡынса 1834 йылғы, Арғы Яппар ауылынан 16 йәшендә килен булып төшкән).

Шул әбей әйтте,  малдың үрсемен арттырыу өсөн ниндәй генә малды салмайһың, шулай эшләнә. Доға уҡып,  енес ағзаларын йорт тирәһенә күмһәң – малың тиҙ үҫер, үрсеме артыр, сирләмәҫ, тине. Ҡош-ҡорттоң да шулай енес ағзаһы ергә күмелә.

Мин был йоланы бер ваҡытта ташлағаным булманы. Ҡаҙ таҙартҡанда, енес ағзаларын йыйып, ихатаның бер еренә күмеп ҡуям.  Шуға ла минең йыл һайын 20-30 ҡаҙым үрсер ине. Эре малдың да, ваҡ малдың да ағзалары алынып, шулай эшләнә.

Минең, ошо йәшемә етеп, бер ваҡытта ла малым зыянлағаны булманы.

Әгәр ҙә эткә бирһәң – малыңды эт-бүре ашар, ҡош-ҡортҡа бирһәң – малың сит-ятҡа китәр, малдың түле бөтәр тип әйтәләр ине.

Үҙ ғүмеремдә минең мал юғалтыу бер тапҡыр ғына булды. 19-сы йылда  атымды алып киттеләр. Бер ҡыҙылармеец алып киткәйне, алыҫ китә алмаған. Бирге Яппар менән Бигеш араһында атып үлтергәндәр үҙен, ат та яралы килеш 3-4 көн шунда ятҡан. Яппар кешеләре килеп әйткәс, барып бер ҡарттан салдырып, Ерекле йылғаһы буйында атымды күмдем Ни өсөндөр һуғыш гел ошо тирәлә булды, бер-ике көн торалар – ҡыҙылдар ауылды ала, ике-өс көн тора – аҡтар ала ине. Ике ҫарыҡты аҡтар ишек алдында ҫуйып ашанылар. Ошо уҡ зыян иткән кешеләремде ҡыҙылдар килеп, 227-се полк аҡма янында атып үлтерҙеләр. Төбәктә гел ҡәберлек. Әрәмәлә, Мәзин төбәгендә лә был ҡәберлектәр бик күп ине. Ул ваҡытта ике яҡтан да бик күп кеше ҡырылды.

Шул хәлдән һуң, аллаға шөкөр, бер ваҡытта ла малым зыян күргәне булманы. Шул Шәһәрбаныу әбей өйрәткән ырым ярҙам иткәндер тип, гел уның рухына хәйер биреп, доға ҡылдым.

Ҡаҙ үҫһен өсөн ошондай ырымды өйрәткәйне: бәпкә йомортҡанан сығып кипшеренгәндән һуң, өйҙөң мейес алдын, йылы ғына урынды, таҡта менән уратып ала инем. Шул бүленгән ергә, иҙәнгә, ҙур итеп ҫарымҫаҡ менән ай төшөрөлә. Унан ошо ерҙең ҡиблаға ҡараған өлөшөнә, сынаяҡ аҫтына ай һыҙып, ҫарымҫаҡ менән буяп, унан шул сынаяҡҡа ем һалып, өҫтөн еүешләмәҫ өсөн берәй стакан менән ҡаплайҫың. Гел шулай эшләнем. Минең бер ваҡытта ҡаҙ бәпкәләре үлгәне булманы, ҡарға алыу, күҙ тейеү тигән нимә булманы. Шул ай ҫыҙылған ергә “бисмиллаһир-рахманир-рахим” тип берәм-берәм бәпкәләрҙе төшөрәҫең.

Ҫыйыр быҙаулаҫа ла, тәүге ҫөтөн ҫауғанда биҙрә эсенә ҫарымҫаҡ менән ай төшөрөлә. Шунан ризыҡҡа яҙа, ҫөт күп була, быҙауы көслө, ғәйрәтле булып үҫә. Был “түл йыйыу” ырымын ауылда күп кешеләр белә ине. Әмирханова Бибекәй ғүмер буйы 15-20 ҡаҙ һуя ине.

Ямғыр яумағанда теләккә сығыу (196)

Элек Өршәк буйы ауылдарында оҙайлы ҡоролоҡ булһа, ауыл халҡы, өй беренсә ризыҡ йыйып, йылға буйына сығып, йыйын яһар булған. Тәүҙә Аллаһы Тәғәлә хаҡына ергә ултырып доға ҡылғандар. Унда бар халыҡ ҡатнашыр булған. Йола аҙағын һыу һибешеү, һыуға һалыу менән тамамланған. Күнәктәр менән һыу һибешкәндәр. Шуныһы мәғлүм: үпкәләшеү тигән нимә булмаған.

Теләккә сығыу (183)

Ямғыр яумаһа, яуын бутҡаһы йыйыны ҡоралар. Бәләкәй күл янына барып, бутҡа бешереп, сәй ҡайнатып эсәләр, теләк теләйҙәр, бер-береһен һыуға ырғыталар.

Туй йолаһы (314)

Мәкәш, Ташлы, Таштүбә ауылдары эргәһендә бейек тауҙа Килен ташы бар. Элекке йола буйынса, туй ваҡытында йәш килендәрҙе ошо тауға алып менеп, етәкләшеп киленгә арнап йыр йырлайҙар ине. Иҫтә ҡалғандарҙан:

Эй, киленкәй, һылыуҡай,

Һиңә әйтер һүҙем бар:

Дәүләттәрең бай булып

Малдарың ишле булһын!

Йорт-ҡураң ҡотло булып,

Дәүләтең артып торһон!

Эй, киленкәй, зифаҡай,

Өлкәндәрҙе хөрмәт ит,

Кеселәргә үрнәк ҡылһаң

Дәрәжәң һинең артыр.

Һинән тыуған балалар

Итәғәтле булһындар.

Тыуған ерҙе хөрмәт итеп,

Илгә файҙа ҡылһындар.

Ошо йоланы үтәгәндә бай, итәғәтле, нигеҙле, саф күңелле, кешелекле, кеселекле, үрнәк булырлыҡ хужабикә булыр, тип әйтерҙәр ине.

Йәйләүгә күсеү, тирмә ҡороуҙар (241)

Өйҙөрәктең буйында Яппар ауылы ере булған. Унда Ҡоръятмаҫ ауылынан да күсеп килер булғандар. Өйҙөрәкәй буйына күсенеп килеүгә хозурланып, улар былай тип йырлағандар:

Өйҙөрәкәй буйы, ай, бүтәгә,

Ат аяҡҡайҙары күтәрә.

Был йөрөүҙәр беҙгә тәсбих түгел,

Әҙерәк-әҙерәк күңел күтәрә.

Йәйләүгә йылҡыларын ҡыуалар, һыйырҙарын алып баралар, ә ваҡ мал ҡышлауҙа, ауылда, ҡала. Уларҙы аҙнаһына бер барып ҡарап, теүәлләп килер булғандар.

Йәйләүҙә ағас туҫтаҡтар менән ҡымыҙ эскәндәр. Ҡымыҙҙы ҙур ағас аштауға ҡойғандар. Уның бер яғына бал ҡуялар, икенсе яғына – ҡорот. Шунан алып эсеп ултыралар. Юлдан үткән һәр бер кешене ҡымыҙ менән һыйлағандар. Юлсы үтеп китә башлаһа, атайҙар атҡа мендереп: “Ҡымыҙ эсергә боролһондар”, – тип арттарынан саптыралар ине.

Ҡаҙ өмәһе (37)

Ҡаҙ өмәһе – Ҡырҡөйлө мең башҡорттарында киң таралған, элек-электән яратып, ҙурлап, көтөп алған байрамдарҙың береһе. Ҡаҙ, өйрәк, шулай уҡ күркә кеүек ҡоштар 8 ай самаһы бикләп, яҡшы итеп һимертелгәндән һуң, салыр көн элегерәк һыу ҡойондороп таҙартыла (ҡоштар таҙа булырға тейеш). Ҡаҙ өмәһенә аҙна элгәре тейешле кешеләр-өмәселәр саҡырылып ҡуйыла.

Байрамса йыйыштырылған өйгә иртән иртүк өмәселәргә сәй әҙерләнә, ҡоймаҡ, дөгөгә йөҙөм ҡушып бешерелгән гөбәҙиә, бауырһаҡ, сәк-сәктәр өҫтәлгә ҡуйыла. Сәй эскәндән һуң, һәр өмәсе үҙенә ҡаҙ һайлап ала, нәҫел ҡаҙҙары был ваҡытта икенсе урынға айырылып ҡуйылған була.

Ҡаҙ салыусы кеше, доға уҡып, ҡаҙҙарҙы сала, һәр салған ҡаҙ алға табан теҙелә бара. Шулай эшләгәндә, ҡаҙҙар бәрәкәтле булып, йыл һайын уңа, ишле булып үҫә  тиҙәр. Ҡаҙҙарҙың ҡанатынан хәрәм йөндәре алып, ергә ҡаҙап ҡуйыла, муйындары бәйләнеп, башын-ауыҙын асып, таяҡ ҡуйыла.

Хужаларҙы ҡыуандырып,

Ҡаңғылдашып тороғоҙ.

Көҙҙәр еткәс өмәләргә

Беҙҙе саҡырып тороғоҙ! –

тип һамаҡлайҙар. Ҡаҙҙарҙы өйгә алып инеп, ваҡ йөнөн бер ергә, эре ҡанаттарын бер ергә йыя баралар. Ҡаҙҙарҙы йолҡҡанда ҡатын-ҡыҙ йырлаһа, ҡаҙ уңа тигән ышаныу бар. Төрлө мәҙәк хәлдәр һөйләнә.

Хужабикә мейескә яғып, йырлай-йырлай был ваҡытта белен бешерә. Белен был көндә күберәк тары ононан бешерелә.

Хужабикә ҡыҙҙарҙы маҡтап:

Ҡыҙҙарым уңған икән,

Эштәре уңдан икән.

Мине ҙурлап, ололап,

Өмәгә килгән икән.

Табанан сыҡҡан беренсе беленде бүлгеләп, берәр ҡабым тоҙ саҡлы, тәмле тип, һәр бер өмәсе тәмләп ҡарай.

Унан һуң хужабикә, һәр өмәсегә бағышлап, теләк белене бешерә. “Был беленде шул өмәсегә бешерәм, табаларға төшөрәм. Теләгеңде эстән әйт”, – тип, һәр бер өмәсегә өндәшә. Ҡаҙҙың йөнөн йолҡоп бөткәс, ҡойроҡ осондағы биҙ йөнөн киҫеп алып, һәр бер өмәсе, шуны тотоп урамға сыға. Шул ҡабарынҡы йөндө тотоп, “яҡын көндәрҙә кем менән күрешермен икән?” – тип, тиҙ генә ҡапҡанан сығып, әле уң, әле һул яғына ҡарап, өйгә инеп китә. Шулай 10-15 минут һайын  бер өмәсе был йоланы башҡара.

Ҡаҙҙың эсен алып эшен бөтөргәс, көйәнтәләргә йөкмәп, ҡыҙҙар йылғаға ҡаҙ сайҡарға китә. Барғанда теҙелешеп, йыр йырлап барыу – барлыҡҡа була, тиҙәр.

Ҡаҙ түшкәләрен сайҡайбыҙ

Йәмле Дим буйҙарында.

Ҡыҙ баланы белеп булмай,

Кем икән уйҙарында?

Ҡыҙ балаҡай ҡаҙ йыуалыр

Дим буйының һыуында.

Хоҙай беҙгә насип итһә,

Осрашырбыҙ туйында.

Ҡыҙҙар ҡаҙ йыуған арала, төрлө уйындар, оҫталыҡ бәйгеләре ойошторола. Гармунда, элегерәк ҡубыҙҙа уйнап бейешәләр ине. Хужаларҙың береһе бәйгелә әүҙем ҡатнашҡан ҡыҙҙарға бүләк тапшыра.

Был ваҡытта өйҙөң хужабикәһе ауылдың бер нисә оло кешеһен ҡаҙ майы менән майлап бешергән белен сәйенә йыя. Кисен аш һалып, тәүҙә өмәселәргә һый-хөрмәт күрһәтелә, һәр өмәсегә ҡаҙҙан өлөш ите биреп, “ҡаҙ күстәнәсе” тип, тәмле ризыҡтарҙан бүләк әҙерләнә.

Өмәселәр киткәндән һуң, ҡаҙ итенән ауыҙ итергә тип, ауыл кешеләренең хөрмәтле кешеләре киске ашҡа йыйыла.

Тәүҙә һәр ҡунаҡҡа ҡаҙ итенән тәрилкәләргә өлөш бирелә, бәрәңге, йәшелсә ҡуйыла. Ашай башлағас “ит һоғондороу” тигән йола башҡарыла: оло кешеләр, үҙ өлөштәрен бысаҡ менән ваҡлап, майға манып, аралағы бер ҡунаҡҡа йырлап, киҫелгән итен бирә. Алған кеше үҙ сиратында икенсе берәүгә йырлап, итен һоғондора. Шулай итеп, бар ҡунаҡ та йырлап, күңел аса.

Ҡаҙ өмәһе (178)

Ҡаҙ өмәһе октябрь-ноябрь айҙарында үткәрелә. Кемдә ҡайсан булыуы, кистән үк киләсәк ҡатын-ҡыҙға хәбәр ителә. Өмәгә бигерәк тә етеҙ, таҫыллы ҡатын-ҡыҙҙар саҡырыла, сөнки ҡаҙ йолҡоу үҙенә күрә ҙур оҫталыҡ талап итә.

Ҡаҙ өмәһе барышында йыр йырлана. Әгәр оло быуын ҡатындар килһә, улар үҙҙәренең йәш саҡтарын, үткән тормоштарын һөйләйҙәр.

Ҡаҙ ҡанаттарын һайларға

Төштөм һыу буйҙарына.

Һыу буйында йөрөгәндә,

Һин генә уйҙарымда.

Йолҡолған ҡаҙҙар таҙартылғандан һуң, көйәнтәләп йылғаға сайҡарға баралар. Унан һуң өмәселәр баш-күҙ төҙәтергә ҡайтып китәләр.

Кисен хужа йортона йыйылалар, хужабикә ҡаҙ ите менән һыйлай.

Тәүге өлөш ҡыҙҙарға бирелә. Ҡанат биргәндә: “Ҡанатланып өйөңдән тиҙерәк осоп сыҡ”, – тиҙәр. Борондан ҡыҙҙар ата йортонда ҡунаҡ һымаҡ ҡына булған, ҡарт ҡыҙ булып ҡалыу –ғаилә өсөн бәхетһеҙлек тип иҫәпләнгән.

Ҡыҙҙарға өлөш бүленеп бөткәс, ололарға бүленеп, ҡаҙ бото эләкһә: “Ҡаҙ шикелле бейеп тор!” – тиҙәр. Баш тотторһалар: “Башлы була!” – тип бирәләр. Һәр төрлө ит үҙенсә бүленә. Һәр өлөштө һамаҡлап бирһәң, икенсе йыл ҡаҙың уңа.

Был ҡаҙ ҡайҙа ултырған,

Бото өрөп тултырған?

Өлөшөң ҡулыңдан төшмәһен

Ипләп! Ауыҙың бешмәһен!

Ҡарға бутҡаһы(166)

Иген сәсеү эштәре бөткәс, Дим буйы башҡорттары “Ҡарға бутҡаһы”на сыҡҡан. Йола буйынса, “Ҡарға бутҡаһы”нда күберәк ҡатын-ҡыҙҙар, балалар ҡатнашҡан. Улар ҡырға сығып, сәй, бутҡа бешереп шунда төрлө уйындар ойошторғандар. Ҡарға иң беренсе яҙҙы башлаусы ҡош булғанға, уны һыйлайһың, сәскән орлоҡ тиҙ шытып сығыр, ҡарға кеүек әрһеҙ булыр тигән ырым йәшәй. Солтанғәлина Мәймүнә (1889 й., Иҫке Шәрип ауылында ҡыҙында йәшәй) инәй әйтеүенсә, был байрамға йомортҡа бешереп алып сыҡҡандар, бешкән йомортҡаларҙы бер кеше тау башында тороп, аҫҡа табан тәгәрәтә, ҡалғандары – уларҙың күпселеге балалар – аҫта тороп, кемуҙарҙан тоторға тырыша. Тотҡан кеше йомортҡаны һамаҡлап ашарға тейеш.

Йоморо, йоморо йомортҡа

Йомарланған ояла,

Йомортҡа кеүек тәгәрләп,

Үҫһен иген баҫыуҙа, –

тип, ҡулдарҙы сәпәкәйләп бейергә, һикерергә кәрәк. Шулай әйтһәң, иген шәп, эре башаҡлы булып үҫәр, тиҙәр ине. Ҡабыҡтарын әрсеп, ҡош ашай торған ризыҡтарҙы ғына һайлап, ултырған урында ҡалдырырға, ә сүп-сар, ҡағыҙ, башҡа ҡалдыҡтарҙы ҡалдырыу – ҙур гонаһ. Йыйған игенең сүп-сарға сығыр тигән ышаныу бар.

Ҡарға әйтер ҡар-ҡар,

Ҡарға бутҡаһына килгәс,

Ҡалғанын миңә ҡалдыр,

Ҡанат ҡағып ҡыуанып,

Һине маҡтап йырлармын,

Сүп-сарыңды ҡалдырһаң,

Ҡарап тороп ҡарғармын, –

тип ашарҙар ине.

ЙОЛА ПОЭЗИЯҺЫ

Һамаҡтар, әйтемдәр

Кендек инәһенең теләк-һамағы (199)

Аяғың менән килмә,

Башың менән кил.

Уңың менән кил,

Үҙ төйөнөңдө үҙең сис,

Үҙ һыуыңды үҙең кис.

Илаһым, рәхимеңде бир!

Бала тыуа башлағас:

Башыңдан башҡа булаһың,

Иншалла, тыуаһың, – тип ҡабул итергә.

Баланы һөйгөс (195)

Бәпес-бәпес, бәпестәй,

Бәләкәй генә бәпестәй.

Бәпелдәтеп һөйөргә

Арҡалары йәтештәй.

Бәхетле булғыры,

Тәүфиҡлы булғыры.

Белемле булғыры,

Ата-инәле үҫкере.

Баламдың балаһы –

Йөрәгемдең яраһы (204).

Бала тыуғас теләгән теләктәр (238)

(Р.М.Ураҡсина яҙып алған)

Кеше артты донъяла,

Ризығың менән, төклө аяғың менән!

Бәхетле, сәләмәт бул,

Тәүфиғың, аҡылың үҙеңдә булһын!

Әсәйеңә ярҙамсы, атайыңа иш бул,

Уҡып ҙур кеше бул!

Кешеләргә изгелекле-игелекле бул!

Баланы йыуындырғанда (238)

Балда, майҙа йөҙөп йәшә,

Бал ҡап, май ҡап!

Һүҙең, тормошоң яҡшы булһын,

Май ҡап, май ҡап!

Ҡылған эшең яҡшы булһын,

Бал ҡап, бал ҡап!

Ата-әсәңә алмашсы бул,

Бал ҡап, май ҡап!

Һикерткес (238)

Һоп-һоп, һоп-һоп! –

Хәҙер Балҡанға  етә.

Мәкәшкә лә ул китә,

Матур кәләшкә етә!

Бала уйнатҡанда (238)

Әбей бутҡа бешергән,

Эсенә сысҡан төшөргән.

Уны алам тигәнсе,

Биш бармағын бешергән

Бармаҡтарҙы берәмләп бөкләп:

Атаһына, әсәһенә,

Ағаһына,

Апаһына, һеңлеһенә.

Үҙе быҙау ҡыуа киткән,

Безәү, безәү, безәү!

Ҡайтҡан да, әсәһенә:

“Әсәй, миңә бутҡа ҡалдымы?”

Әсәһе: “Ҡалды, ана ҡаҙан төбөндә, ҡыр!” –

тип, ҡытый-ҡытый баланы ҡытыҡлайҙар.

Уятҡыс (159)

(Рәсимә Ураҡсина яҙып алған)

Ас, Мәрйәмкәй, күҙеңде,

Яратайым үҙеңде – тип, баланы уята инек.

Бала һикерткәндә (132)

Малай, малай, маллы бул,

Ҡурҡаҡ булма, батыр бул,

Дошмандарға ҡаршы бар!

Йәйәү булма, атлы бул,

Һоп, һоп, һоп!

Кәк-күк, кәк-күк, кәк-күк (әкрен генә бәүелтә баланы),

Кәк-күк, кәк-күк, кәк-күк (шәп итеп бәүелтә),

Кәк-күк, кәк-күк, кәк-күк (бик шәп итеп аяҡта һикертә) (132).

Бала йыуындырғанда һамаҡлау(266)

Бала тыуғас, уны үҙ әсәһе менән мунсаға алып баралар. Сабыйҙы йыуындырғанда кендек инәһе шулай тип һамаҡлай:

Бәхетле, тәүфиҡлы бул,

Татлы телле бул!

Мунса ташы,

Бүрәнә башы,

Таштай ныҡ бул,

Бүрәнәләй бүкән бул!

Аталы-инәле,

Алтын ҡанатлы бул!

Һүҙҙәрең өҫтөн,

Йөҙҙәрең күркәм,

Ҡулдарың эшсән булһын!

Бала һикерткәндә әйтелә (123)

Инәһе уның – ай кеүек,

Атаһы уның – тай кеүек.

Бишектәге бәпесем –

Йомарлаған май кеүек.

Бала әүрәтеү (265)

Тынғыл-тынғыл, бәпәйем,

Тыңғылдатып һөйәйем.

Өй артында бүре бар,

Йылтыр-йылтыр күҙе бар.

Һыйыр һауғас, һөтөн бир,

Сеүәтәңде тотоп бир,

Күбек һөҙөп бирәйем.

Уны эсеп бөтмәһәң,

Артыңа сыбыҡ бирәйем.

Ҡыҙым, ҡыҙым, ҡыҙ кеше,

Ҡыҙыма килер йөҙ кеше.

Йөҙ кешегә бирмәмен,

Алып китер бер кеше.

Йөҙө яҡты бер кеше,

Ҡулы ипле бер кеше,

Күңеле изге бер кеше.

Балам, балам, бал ғына,

Тыуҙы инде ай ғына.

Ризыҡтары менән генә,

Ашаһын ул май ғына (265).

Бала һикерткәндә (185)

Тыңғыл-тыңғыл, бәпәйем,

Тыңғылдатып һөйәйем.

Өй артында бүре бар,

Йылтыр-йылтыр күҙе бар.

Һыйыр һауған ҡашҡа бар,

Сеүәтәңде тотоп бар.

Күбек һөҙөп бирәйем,

Аны эсеп бөтөрһөң.

Бала тәпәй киткәндә (204)

Кил әле, кил әле,

Килә алаһың микән?

Ҡамыт аяҡтарың менән

Баҫа алаһың микән?

Баланың телен астырғанда (204)

Ат, атай, тип әйт –

Әтәс ҡойроғо бирәм.

Әс, әсәй, тип әйт –

Әтәс кикереге бирәм.

Әб, әбей, тип әйт –

Әфлисун һиңә бирәм.

Ап, апай, тип әйт –

Ал алма алып бирәм,

Тешеңә йомшаҡ булыр.

Баланы сәпәкәй иттереү (204)

Сәпәкәй ҡағыр ҡыҙҙары,

Ауыртмаһын ҡулдары.

Билдәренә таянып,

Бейеп китәр улдары.

Ауыртһа ла ауыртһын,

Ҡул сапҡандың ҡулдары.

Сәпәк-сәпәк, сәпәкәй,

Бейетеп тора әсәһе,

Таҡмаҡ әйтә атаһы

Өҙөлөп тора атаһы.

Уятҡыс (һамаҡ) (45)

(Мөслимә инәй үҙ ваҡытында Матургөл исемле өләсәһенән отоп алған)

Эй, балам, минең күҙ нурым,

Уян әйҙә, ҡояш күптән һибә нурын.

Тор тиҙерәк, йыуын, кейен,

Самауырым күптән йырлай,

Тәмле сәйемде эс, тип.

Кистән инде һалып ҡуйған

Китап-әсбабым әҙер.

Изге юлдар теләп ҡалам,

Бар мәктәпкә, балам, тип.

Ғилем тауына үрләрһең,

Көн дә мәктәпкә барһаң.

Бер көн килеп шатланырһың,

Белемле кеше булһаң.

Хоҙайҙарҙан мин һорайым,

Таҙалыҡ бирһен, балам.

Уятҡыстар (136)

Төн пәрҙәһе асылды,

Яҡты нурҙар сәселде.

Тор, балам, битең йыу,

Тарап алсы сәсеңде!

Алтын, алтын, алтыным,

Минең йөрәк ялҡыным.

Уян, бәпкәм, күҙ нурым,

Ҡояш булып балҡырмын.

Яңы аш, йәки емеш ҡапҡанда әйтелә торған һамаҡ(123)

Иҫке ҡорһаҡ, яңы аш,

Йәмһеҙ йөнлө сирем ҡас.

Инна-һа-һа, иһа-һа! –

тип алып  ҡаба торғайнылар.

Яңылыш йығылғанда(123)

Тфү! Тфү! Тфү!

Тәүбәләремде әйтәм –

Фәрештәләр ишетһен!

Еңеллеге тәнемә,

Ауырлығы пәрейгә!

Яңы өлгөргән емеште ашағанда, яңы һуғым итен ҡапҡандабылайәйтелә:

Яңы емеш, иҫке теш,

Зәннәт булһа, минән ҡас,

Яңы ҡапҡандан да ҡас,

Шифа бәрәкәт менән,

Яңы ашларың менән

Тәндәремә сихәт бир (98).

Ҡаҙ ҡауырыйының йөнөн һыҙырғандан һуң, ҡаурыйҙарҙы бер силәккә һалып, өйҙөң болдоронан алып һыуға барып еткәнсә, сәсә, һибә бараһың, һамаҡлап көйләп әйтә бараһың:

Киләһе йыл, иншалла,

Бәпкәләрем күп булһын!

Ҡаҙ булып үҫеп етһен,

Ҡаңғылдашып ихатамда

Күңелдәремде асһын!

Хоҙай тәғәлә насип итеп

Ризыҡларға яҙһын! (123).

КөсөмкөсДим һөйләшендәкөсөмкөс/күсемкүс – ҡамҡа,рус. божья коровка. (82)

Ҡулға алып, бармаҡтан бармаҡҡа күсерә-күсерә осороп ебәреп, теләк әйтәһең:

Әй, көсөмкөс, көсөмкөс,

Әйҙә инде тиҙерәк күс.

Ана килә кейәүең,

Ҡулдарымдан осоп кит.

Минең һөйгән йәремә

Фатиманан сәләм илт! –

тип һамаҡлай инек.

Аҡ тирәк, күк тирәк, беҙгә кем кәрәк? (312)

(Минибева Сибәргөл Солтанбәк  ҡыҙынан яҙып алынған уйын һамағы)

Өршәк буйы күк тирәк,

Беҙҙең ҡыҙҙар бик зирәк.

Ең һыҙғанып йәштән үк,

Тормош көтөүгә терәк.

– Ай, аҡ тирәк, күк тирәк,

Беҙҙән һеҙгә кем кәрәк?

– Сит-ятларҙан беҙ йыраҡ

Үҙ милләтемдән кәрәк!

– Ай, аҡ тирәк, күк тирәк,

Һеҙҙән беҙгә кем кәрәк?

– Милләтемдең йөҙөк ҡашы –

Батыр кейәүҙәр кәрәк!

– Ай, аҡ тирәк, күк тирәк,

Һеҙҙән беҙгә кем кәрәк?

– Милләтемде арттырырлыҡ

Уңған килендәр кәрәк!

Миндек менән сабынғанда (140)

Билде сапҡанда әйтелә:

Уң яғымдан уң керһен,

Шифалары күп булһын, иншалла!

Һул яғымдан ауыртыу,

Береһе ҡалмай сығып кит, иншалла!

Аяҡҡа:

Хәрәкәттә – бәрәкәт-бәрәкәт,

Аяҡтарым таҙа булһын, иншалла!

Бер туҡтауһыҙ йөгөрөп торһон,

Мине һәр саҡ тыңлап торһон, иншалла!

Тәнгә:

Тәнкәйҙәрем таҙа бул,

Сит сирләрҙән йыраҡ бул, иншалла!

Йөрәккәйем талғын ғына,

Бер туҡтауһыҙ эшләп тор, иншалла!

Аҙаҡтан, йыуынып бөткәс, өс тапҡыр ҡиблаға ҡарап ғосол ҡойонорға. Тәнем таҙа булып, ошо һыу менән бар ауырыу ауырлыҡтар ағып кит, иншалла-иншалла-иншалла – тип әйтерҙәр ине.

Ҡайҙа дау (яу) сыға – шунда баш юғала (298)

(әйтем)

Һылыу ҡайҙа – күҙ шунда,

Матурлыҡ арбай беҙҙе.

Йәшлектең саф ҡарашы,

Йөрәк утын тергеҙҙе.

Соҡор ҡайҙа – һыу шунда,

Ямғыр һыуы, ҡар һыуы.

Барыһы ла йыйыла,

Мөлдөрәп соҡор тула.

Әсә ҡайҙа – наҙ шунда,

Иркәләнә бар бала.

Һөйөү тулы ҡараштар,

Йөрәкте өтөп ала.

Күҙе ҡайҙа – ҡаш шунда,

Күге ҡайҙа – ҡош шунда.

Тауы ҡайҙа – таш шунда,

Дауы ҡайҙа – баш шунда.

Һамаҡ (58)

Ҡумыҙымдың ҡылдары,

Үткәнемдең йылдары.

Ҡумыҙымдан сыҡҡан моңдар

Күңелемде күтәрә, –

тип, һамаҡлап бейей инек элегерәк.

Ҡоштар теле (63)

(әйтем-һамаҡтар)

Йәмилә өләсәйемдән (1902 йылғы) “ҡоштар теле” тигән әйтем-һамаҡтар отоп алдым, улар баланың телмәрен, зиһенен, уйлау һәләтен үҫтереүгә ярҙам итә,ти торғайны ул.

Сыйырсыҡ теле

Сүпле сүпән көндәшем,

Үрәзмәтки, сүризәтки.

Пеҫ-күҫ ибе бай,

Эндән кенә, күсәк кенә, тыр-пыр.

Әтәс теле

Декерелләһи яғәфилүн.

Күгәрсен теле

Дүкү-дүкү – фетнә тәкем.

Тауыҡ теле

Тәпи ҡаси – ыннырахман.

Ҡарға теле

Тамғәм-ғәлле,

Тәмғам тәлле.

Ризыҡ ҡайҙа,

Беҙ шунда.

Торна теле

Тор, тор, торойыҡ, тырышып та, тырмашып.

Һандуғас теле

Фрилиҙә фри-фри,

Был донъя бит – фани

Булғаннар ниғмәтләре

Фриль-фриль ғәләмәти.

Ала ҡарға

Ҡыр-ҡыр ҡырҙан ҡайтам,

Ҡырҙа әле ҡар, ҡар!

Һандуғас һайрауы (204)

Ғаж-вәж мөхтәләф,

Ғаж-вәж мөхтәләф,

Һәдәрдәнки, һәләрнәки,

Әгмәгәнки Татлыбай.

На зари, тери-торыш,

Сып-сыр, сып-сыр, сып-сыр-р-ры!

Бына минең бәхетем,

Бына минең тәхетем.

Сөләймәндең бәхетен күр-р-р ҙә

Тәхетен күр-р-р!

Турғай булып һайрау (204)

Сүплә сү бешкенә,

Шаһи лимән сух.

Әрмән тәнки, хөрмәтәнки,

Дәнки-дәнки, сери-пу-пу,

Сепри пырт!

Ҡоштарҙы ҡыуғанда (128)

Һайт-һайт, һайыҫҡан,

Күкәй һытҡан һайыҫҡан.

Тиҙлектә тиҙәктә,

Яңғыҙ башың сүплектә,

Һайт-һайт һайыҫҡан!

Туҡ-туҡ туҡран,

Туҡылдатып ултырам.

Мейестә бәрәңге бешәме?

Шуны көтөп ултырам.

Балыҡ ҡаптырғандағы һамаҡ (177)

Ҡап-ҡап, ҡармағым,

Ҡапсыҡ төбөн ҡарманым.

Ҡапсыҡ төбөн ҡармағанда

Бысыраны бармағым.

Тфү!Тфү!Тфү!

Төкөрөп һалдым һикер-ҡап!

Яр башында ялтырап ят.

Ялтырамаһаң, ялтырама,

Яр башында ҡалтырап ят!

Эш башлағанда, балаҫ, тула һуҡҡанда(52, 214)

Икендегә етмәһен,

Ике һуҡыр күрмәһен.

Күрһә күрһен күҙлеһе,

Ул да булһын йүнлеһе!

Шулай итеп һамаҡлағанда, эшең уң, матур була.

Килгән ризыҡты ҡуйын ергә ҡуйғанда (178)

Ашып сыҡ, тулып сыҡ,

Ҡайҙан сыҡһаң, шунан сыҡ.

Ашып сыҡ, тулып сыҡ,

Ҡайҙан сыҡһаң, шунан сыҡ.

Ашып сыҡ, тулып сыҡ,

Ҡайҙан сыҡһаң, шунан сыҡ!

Яңы кейем кейгәндә(280)

Үҙең һике башына,

Күлдәгең сүплек башына!

Үҙең – кейәү ҡуйынына

Күлдәгең яңы башыңа!

Иген мул үҫһен өсөн (45; 166)

Һәр кем иген яҡшы үҫһен өсөн теләк әйтер булған. Әгәр теләк әйтһәң, иген уңыр тигән ҡараш йөрөй ине. Ҡойҡа нәҫелдәре араларында ошондай теләк әйтерҙәр ине.

Эй, Хоҙайым тәғәләм,

Үтенеп мин һорайым

Яҡшы уңһын бойҙайым,

Көндәрҙең бир яҡшыһын,

Ҡояш йылытып торһон,

Ямғырҙар яуып үтһен,

Игенем шаулап үҫһен!

Урағым шажлап торһон,

Көлтәләр ҡуйы булһын,

Келәтем туйып торһон!

Тирмәндәрем әйләнеп,

Онон сығарып торһон.

Иләктәрем буш тормай,

Уны айыра торһон.

Силәктәргә онон һалып,

Иҫеп ҡабара барһын.

Майлы табаларға төшөп,

Йылы мейестәргә керһен,

Йәмле өҫтәлдәргә ҡуйып,

Ауыҙ итергә яҙһын!

Ризыҡтарым киң булып,

Доға ҡылырлыҡ булһын!

Ямғыр теләү әйтеме —Исмәғил ауылында киң билдәле теләк.(45; 166)

Хоҙайҡайым, бир әле,

Ямғырҡайым, яу әле,

Ҡояшҡайым, сыҡ әле,

Игенкәйем, үҫ әле!

Эй, Хоҙайым, Хоҙайым,

Көн йылыһын бир әле.

Игенкәйем шаулап үҫһен,

Ямғырҡайҙы бир әле!

Ҡарғаға бутҡа ҡалдырғанда (32)

Ҡарға килгән ҡунаҡҡа,

Тәмле бутҡа ашарға,

Хәҙер ашап ҡараймын,

Унан һине һыйлармын.

Баҫыуҙарҙы һаҡларһың,

Бөжәктәрҙән яҡларһың,

Игендәрем яҡшы уңһа,

Тағы һине һыйлармын.

Ямғыр теләү (32)

Ямғыр яу, яу, яу,

Иген үҫһен тау, тау!

(Баланың исеме әйтелә)

Азамат батыр үҫһен,

Беҙгә алмашсы булһын.

Ҡыҙ кешегә: Миләүшә һылыу үҫһен,

                       Беҙгә алмашсы булһын.

Ҡояш бер нисә көн сыҡмаһа (165)

Ҡояш, сыҡ, сыҡ!

Батмандарҙан май алам,

Өҫтәлдәргә бал ҡуйып,

Һине ҡунаҡҡа алам, – тип һамаҡлайҙар ине

Сәфәр сыҡҡанда (191)

Изге сәфәр, изге юл,

Йондоҙҙарың яҡты булһын,

Күңелеңә шатлыҡ тулһын!

Йоҡо алдынан (191)

Бисмиллаһир-рәхмәнир-рәхим!

Ятҡаным – ер,

Динем – ислам,

Иманым – Ҡөръән,

Көрәйеш йыланға

Минән сәләм!

Икмәк баҫыр саҡта (52)

Ҡулдың ҡеүәтен бирһен,

Киң ризыҡҡа яҙһын,

Иҫән-һау ашарға яҙһын! – тиҙәр.

Май яҙғанда (52)

Уң ҡулдан, һул ҡулдан,

Ҡотло ҡулдан! – тип тотонорға.

Теш төшкәндә (244)

Тараҡанға – ҡамыр теш,

Балама – тимер теш,

Йә хәҙрәт, Шәйәхмәт,

Хызыр Ильяс, бир ҡеүәт! –

тип, уны еккә ҡыҫтырырға, шулай эшләһәң, баланың теше ныҡ була.

Юлаусыны оҙатҡанда (244)

Ебәрҙем аманат,

Ҡайтарып ҡуй сәләмәт!

Әрмегә, яуға киткәндә(244)

Хәйерле сәғәт, изге ниәт булһын,

Хызыр Ильяс юлдаш булһын.

Әйүп пәйғәмбәр сабырлыҡ бирһен,

Сабыр бирһен дә, ғүмер бирһен.

Әжәленә сабырлыҡ бирһен.

Ябраил фәрештәнең ҡанаты аҫтында йөрөргә яҙһын!

Тел-тештән һаҡлаһын,

Юҡ яланан яҡлаһын!

Раббым-Хоҙайым!

Бер һиңә тапшырам,

Ҡазаларҙан ҡурсала!

Амин!

Ебәрҙем аманат,

Ҡайтар сәләмәт!

Ҡыҙ йәрәшкәндә, ҡыҙ йәшергәндә (217)

Ҡара бейә һуйҙығыҙ,

Ҡаҙыһына туйҙығыҙ.

Миңә тигән ҡыҙығыҙҙы

Төнөн ҡайҙа ҡуйҙығыҙ? –

тип һамаҡлаған кейәү тейешле кеше.

Кәләш кейәүләгәндә һамаҡлау (281)

Аҙна кистәре етәлер,

Ҡыҙҙар кейәү көтәлер.

Аҙна араһы етмәйсә,

Кейәү килеп етәлер.

Сәфәр сыҡҡан кешегә теләк әйтеү (281)

Хызыр Ильяс булһын юлдашың –

Мең дошманға торор бер башың.

Яңы ай күргәндә(248)

Ай күрҙем аман менән,

Ҡуйыным тулы ҡөръән менән.

Яңы айларҙы күргәнсе,

Йәшәт, Хоҙай, иман менән.

Ай күрҙем аман менән,

Күңелем тулы иман менән.

Ошо айҙарҙа вафат булһам,

Үткәр, Хоҙай, иман менән.

Һармаҡтар, таҡмазалар

Әтәс менгән өҫтәлгә

“Ки-ки-ри-күк” итәргә.

Әтәскә повестка килгән

Әрмеләргә китәргә.

Әтәс әйтә “бармайым”,

Тауыҡ әйтә “ҡалмайым”,

Һин әрмегә киткәс тә,

Бер күкәй ҙә һалмайым” (136).

Әтәс менгән ситәнгә

“Ки-ки-ри-күк” итергә.

Әтәскә лә хәбәр килгән

Әрмеләргә китергә.

Әтәс китте әрмеләргә

Котелогын күтәреп.

Тауыҡ бахыр илап ҡалды

Бағанаға терәлеп (136).

(Рәсимә Ураҡсина яҙып алған)

Барҙыҡ борсаҡҡа,

Тейәнек ҡорһаҡҡа.

Килеп сыҡты Ҡотоп,

Алды беҙҙе тотоп.

Килеп сыҡты Миргәрәй,

Бына беҙҙе биргәләй.

Килеп сыҡты Әпәләй,

Бына беҙҙе төпәләй.

Килеп сыҡты Шәүәләй,

Бына беҙҙе әүәләй.

Килеп сыҡты Николай,

Бына беҙҙе тапалай.

Ул китте үрәтниккә

Үрәтник әйтә “атам” тип,

Беҙ сығып йүгерҙек“ҡайтам” тип (195).

(Рәсимә Ураҡсина яҙып алған)

Нисек итһәң дә ит,

Шишмәгә барып ет.

Шишмәгә барып етһәң,

Бешә бутҡа менән ит (130)

(Рәсимә Ураҡсина яҙып алған)

Тел төҙәткестәр (132)

– Был нимә?

– Шешә – иртәгә ҡулың шешә,

– Суйын – иртәгә һинең туйың,

– Һаумы – әллә һин быҙаумы?

– Ун ике – иң матур ҡыҙ минеке,

– Таба – иртәгә бала таба,

– Шәпме – әллә һин ишәкме?

– Иртәгә – сыҡҡан кәртәгә.

Һыу ингәндәге әйтемдәр (132)

Бығыр-бығыр бығырлатам,

Йөҙ самауыр ҡайнатам (һыуға сумып тын сығарыу).

Һыу инеп бөткәс (132)

Иҫәнлеккә-һаулыҡҡа,

Таҙалыҡҡа, байлыҡҡа!

Шулай тиҙәр ҙә, башты артҡа ташлап, танауҙы баҫып сумалар, сәс  тәртипкә килә.

Тәмәкеселәрҙе үсекләү (127)

(Рәсимә Ураҡсина яҙып алған)

Аңҡыш-мыңҡыш,

Тәмәкесе – тыңҡыш,

Торған өйө мунсалай,

Тартыуынан бушамай.

Мөрйә танау, мейес ауыҙ,

Борҡолдап тора яуыз.

Мейес һыларға ҡушабыҙ,

Тәмәкеңде ташлатабыҙ.

Нурый, Нурый,

Тәмәке тарта юрый.

Тәмәкеһен гел урай,

Уға япраҡ урлай.

Урай-урай төн сыҡҡан

Төтөнөнә тонсоҡҡан.

Унда көлөн төшөргән,

Салбарына ут ҡапҡан.

Урамға сығып ҡасҡан,

Салбарҙарын төшөргән,

Тубыҡтарын бешергән (134).

Тәмәкеһен ҡабыҙған,

Һеләгәйен ағыҙған.

Тәмәкеһе түгелгән,

Илай-илай йүгергән.

Тәмәкесе, минән кесе,

Тәмәкесе – хәйерсе (158).

Үсекләшеүҙәр (127)

(Рәсимә Ураҡсина яҙып алған)

Хәйбул – Хабыш,

Аяғы-ҡулы салыш.

Буйы-һыны бер ҡарыш

Тәмәкеһе биш ҡарыш.

Бар ине, ти, юҡ ине, ти (204)

(Ғәббәсова Гүзәл Муллағәли ҡыҙы яҙып алған һәм ебәргән)

Бар ине, ти, бер Нары,

Итәгенә тейәгән, ти, тары.

Бара торғас йығылды, ти, Нары,

Итәгенән түгелде, ти, тары.

Йыйылды, ти, тауыҡ,

Сүпләйҙәр, ти, ҡабып.

Йыйылды, ти, сыпсыҡ,

Сүпләйҙәр, ти, соҡоп.

Йыйылды, ти, ҡарға,

Сүпләйҙәр, ти, бары ла.

Нары илай, ти,

Сүпләй алмай тары,

Сүпләр ине тары,

Бара алмай ары.

Барыр ине ары,

Ҡарғанан ҡурҡа Нары.

Килер ине бире,

Торған ере – соҡорҙоң яры.

Йығылды ла үлде, ти,

Бара алмай шунан ары.

Элек ике егет Өфөгә мәҙрәсәгә имтихан тоторға барғандар. Береһе имтихандарҙы уңышлы тотоп, икесеһе бирәлмәгән. Шул бирәлмәгәне былай тип һамаҡлай икән:

Эй, Хәйбулла, Хәйбулла,

Беҙ киткәнгә ай була.

Һин дә мулла, мин дә мулла

Атҡа бесән кем һала.

Һинең атаң – итексе,

Минең булды – көтөүсе.

Имтиханды бирер инем,

Арттан булһа этеүсе.

Уҡып мулла булмаҫһың,

Суҡып ҡарға булмаҫһың.

Мин дә хәҙер ҡайтып китһәм,

Барыбер уҡый алмаҫһың

– тип алып ҡайтырға һамаҡлай, ти, уҡырға кергән егетте (305).

Туйҙа тауар килтереү(141)

Алып килгән тауары

Элеп кенә ҡуймалы.

Муйынсағы теҙелгән,

Таҫтымалы бөрөлгән.

Димләүсенең сеңләүе (304)

Асыуланмағыҙ миңә:

Дөрөҫ әйтәм һүҙҙәрҙе.

Мин буш эште башҡарам,

Килдем ҡыҙҙы күҙләргә.

Мин йәрәшкән кешенең

Күркәм булыр ғаиләһе.

Оҫта ҡуллы атаһы,

Төҙөк уның өйҙәре.

Фиғеле яҡшы булыр,

Матур биләмәләре.

Уңған уның инәһе

Өҫтәле ипле булыр.

Һүҙкәйе баллы уның,

Нәҫелдәре бик хәлле,

Холоҡтары ныҡ яҡшы,

Тыуған-тыумаса тиеп,

Өҙөлөп торған йөҙҙәре.

Егетебеҙ бер тигән –

Милләттең йөҙөк ҡашы.

Батыр ыласын кеүек

Булыр ғаиләнең башы – тип йырлағандар.

Информант иҫкәрмәһе:Сибәр еңгә күп йылдар Әлшәй, Дәүләкән тарафтарында димләүсе булып йөрөй.

ТИҘӘЙТКЕСТӘР

Күрше күркә Ҡәйүм күҙҙәрен ҡыҫа-ҡыҫа, ҡулын ҡаҡ маңлайына ҡуйып, күккә ҡарай-ҡарай ҡояштың ҡыҙарып күтәрелеүен, ҡып-ҡыҙыл нурға күмелеп ҡырҙарға ҡалҡыуын күҙ ҡабағы аҫтынан күҙәтте (132).

Шыпыр-шыпыр, шыптыр-шыптыр, ҡыптыр-ҡыптыр, мейес артында, мейес аҫтында, шыптырлағыс шыптырлай (телмәрҙе үҫтереү, хәтерҙе яҡшыртыу өсөн)

Хәсрәттең тоҡсайының ҡапсығының ауыҙына бәйләнгән бауының ебенең һүрендеһенең осо (157).

Мәкәримов Мирсаяф Мирғәли  малайы машина майы менән маңлайын майлаған да мендәренә менеп мендәрҙе майлаған (“М” хәрефенә һүҙлек) (157).

Ҡапҡан таптым, ҡапҡанға ҡаптым,

Таҡта ҡаҡма, ҡапҡа ҡаҡ,

Ҡапҡа ҡаҡма, тотҡа ҡаҡ! (204)

Ғөрөф-ғәҙәт, ышаныуҙар, тыйыуҙар

Тырнаҡ алыу көндәре (302)

(Информант инәһе Мәрйәм абыстайҙан (1896 йылғы)

яҙып алған)

Дүшәмбе – тырнаҡ киҫмә, ғауға сығар.

Шишәмбе – ярамай торған көн, ғүмерҙәрең ҡыҫҡарыр.

Шаршамбы – ярамай, насар бәндәләргә юлығырһың.

Аҙна кис – ярай, Хоҙай тәғәлә алдында таҙаланырһың.

Йома – ярай, Хоҙай тәғәлә сауабында булырһың.

Шәмбе – ярамай, гонаһларҙан һаҡлан.

Йәкшәмбе – ярамай, тормоштоң  бәрәкәте китәр, йәм тапмаҫһың.

Умартасылыҡҡа бәйле (35)

Беҙ ғүмер буйы ата-бабайҙарым, ҡартым яғында солоҡсолоҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләндек. Ҡайһы бер йылдарҙа умарталар һаны 30-40-ҡа еткән ваҡыттар булды. Бал ҡорто айырғанда, күсте йыйғанда ҡайным менән ҡәйнәм еҙ һауытҡа шаҡылдатырҙар ине, былай эшләгәндә тауышы матур сыға, ҡорттарҙың башы ауыртмай, тиҙ генә билгеләнгән урынға күләгәлеккә йыйыла. Хәтерҙә ҡалғандарҙан:

Күс, күс, күс иле,

Балҡортомдоң бер иле.

Күләгәлек ҡуйылған,

Шунда ғына ҡунығыҙ!

Осоп китеп йыраҡҡа

Әрәм-шәрәм булмағыҙ!

Тубылдарға инерһеҙ,

Һеҙгә күптән баҡсамда

Умарталар ҡуйылған.

Матур итеп йыуылған,

Кәрәҙләр ҙә ҡуйылған.

Ашарға ла бирермен,

Бик яҡшылап ҡарармын, –

тип, еҙ һауытҡа ҡаҡһаң, бәрәкәтле, бал ҡорттары хәрәкәтле, эшсән була, тиҙәр ине.

Изге батыр ҡәберенә теләк хәйере(138)

Ярыштауҙа бер изге батыр ҡәбере бар, шунда бөтөн йолаларҙы башҡарып, изге уй теләк менән барып, хәйер итеп баҡыр тәңкә һалһаң, бөтә теләктәрең ҡабул була. Ярыштауҙағы изге батыр ҡәбере – ихтилалда ҡатнашҡан юлбашсы ҡәбере ул. Күп тапҡырҙар ошо изге ҡәбергә теләк хәйере һалырға барҙым. Ул ҡәберҙә Ҫөләймән ҡарт ерләнгән тип һөйләйҙәр ине.

Барыр алдынан өс көн таҙарынып ғөсол ҡойонорға кәрәк. Ғәйбәт һөйләп, кеше менән әрләшеп, рәнйешеп барырға ярамай. Тауға барғас, ҡибла яғына атлап, уң аяҡтан “бисмилла-рахман-рахим, Хаҡ тәғәлә рөхсәте, ҡабул ит, изге батыр тауы”, – тип әйтергә кәрәк.

Изге уйҙа менеп, изге батыр ҡәберен 7 тапҡыр әйләнеп, ҡиблаға ҡарап ниәтеңде әйтәһең эстән, уң ҡулдан тәңкә ырғытып, доға ҡылаһың. Шулай иткәндә, теләктәр ҡабул була.

Элек ауылда Миңлеһылыу исемле бик нескә күңелле инәй бар ине, уның менән гел бергә, ҡыҙҙарҙы алып, еләккә барыр инек. Был инәй һәр ваҡыт тип әйтерлек тәңкәләр тағылған түшелдереген, уҡалап сигелгән сәсмәүен тағыр ине. Төртмә телле ҡыҙҙар шаяртып: “Инәй бигерәк матур кейенгәнһең, әллә берәйһе урманда көтөп торамы?” – тиҙәр ине. Матур итеп йылмайып инәй: “Балалар, тәңкә сыңлауын тыңлап ҡарағыҙ әле, был бит тылсымлы: беренсенән, күңелде күтәрһә, икенсенән, һәр эште ләззәт менән ошо тәңкәләр сыңлауына ҡушылып ихлас башҡараһың. Әгәр артта ҡалһағыҙ, ошо тәңкәләрем сыңлауынан аҙашҡанда ла табырһығыҙ” – ти торғайны (82).

Күҙ тейеү(29)

(ырым йола)

Элек боронғо ата-бабайҙар бөтә нәмәнең дә йәне бар, тип уйлағандар. Күҙ ҡарашының да зыяны тейә, тиҙәр. Бигерәк тә балалар, йәш балалар күҙегеүсән булалар.

Малайҙарҙың түбәтәйенә, ҡыҙҙарҙың бишмәтенә ҡусҡар ҡабырсаҡтары теккәндәр. Насар күҙ ҡарашы шул нимәләргә ҡарау менән көсөн юғалта. Йәш балаларҙың маңлайына буяу, йә ҡором һөртөргә була. Әгәр күҙ тейһә артыш ағасын ыҫлайһың, йә күҙе ҡаты булған кешенең берәй күлдәгенең ебен һүтеп, һүрентеһен яндырыр булғандар.

Малға күҙ тейеүсән була, аттарға йә булмаһа башҡа малдарға, ялдарына, йә ҡолағын тишеп, ҡыҙыл сағыу төҫтә берәй нәмә тағыр булғандар.

Өйҙөң кергән төшөнә артыш ағасы ултыртыуҙың файҙаһы бик күп.

Сихыр (139)

Борон-борондан алама көстәр менән, сихыр менән эш иткән кешеләр булған. Сихыр эләккән кеше  ауырыуға һалышыр, ялғышып һөйләшер, ғаиләлә татыулыҡ китер, мал-тыуар ҡырылыуға сәбәп булыр. Был михнәттән, алама көстәрҙән һаҡланыу өсөн элек-электән Дим буйында, мең башҡорттарында, көрәшеү сараларын күргәндәр:

1. Өйгә керер ерҙә буҫағала ат дағаһы беркетелеп ҡуйылған. Бындай өй доғалы була. Аллаһы тәғәлә уның хужаларын ҡара көстәрҙән һаҡлар, насар ниәттәге кешеләрҙең уйҙары шул урында ҡалыр. Иҙән йыуғанда дағаның ҡырыйын һөртөп алғанда: “бисмиллаһир-рахманир-рахим, Аллаҡайым доғаларының көсө артып, ғаиләм, йорт-ҡура, мал-тыуарҙарымды  имен-аман һаҡлаһын”, тип әйтергә.

2. Өйҙөң кергән яғынан, өй эсе яҡлап, ишек башына Аятел көрси элеү мотлаҡ. Алама көстәрҙән, алама уйлы кешеләрҙең уйҙары ишектең тыш яғында ҡалыр. Һәр тәҙрә, ҡашаяҡ башына ҡөръән сүрәләренең берәр аяттарын беркетеүҙең дә файҙаһы күп.

3. Ишек алдында, кергән кешегә күренерлек итеп, артыш ултыртыуҙың файҙаһы бик ҙур: насар ниәттәге кешенең күҙ ҡарашы шул изге ағаста ҡалып, ихатанан тышҡа алып ташлар. Артыш – муллыҡ, байлыҡ ағасы, мал-тыуарға бәрәкәтлек, йорт-тирәгә именлек, ғаилә кешеләренә иҫәнлек теләп тороусы, Алла тарафынан билдәләнелгән изге ағас. Уның ботағынан элек сырхау, сихыр тейгән кешегә сәй ҡайнатып биргәндәр. Бер ботағын алып, өйҙөң өрлөк ағасына ҡаҙап ҡуйғандар.

4. Бетеү тағылған кешегә һис ваҡыт сихыр эләкмәҫ тигән дә ырым бар. Күндән эшләнгән бәләкәй генә янсыҡҡа доғалыҡтар, йә мин Аллаһы тәғәләнән яратылған, мин Аллаһы тәғәләнең ышаныслы ҡоло, Хоҙай үҙе һаҡлар, тип яҙылған яҙыуҙы шул янсыҡ эслегенә ҡуйып теккәндәр. Быны һуғышҡа киткән, алыҫ сәфәргә юлланған кешеләргә биргәндәр.

5. Сөннәтләү – яңы тыуған баланы, йә булмаһа ауырыу кешене мунсала ҡарағай, шыршы, артыш ағасынан сыҡҡан йәшел һыуҙы алып, ҡиблаға ҡаратып, йыуындырған кешене, йә булмаһа үҙең кергәндә ҡиблаға ҡарау мотлаҡ, сүмес менән ошо һыуҙы алып, Аллаһы тәғәлә рөхсәте менән был донъяла сырхауһыҙ йәшә тип ҡойонорға. Унан һуң һөлгөгә һөртөнмәйенсә, тән кипкәс, һарымһаҡ йә булмаһа ҡыр йыуаһының бүлбеһен алып, шуларҙың тамыр өлөшөн киҫкәс. маңлайға яңы тулған ай һыны яһала. Был кеше бер ваҡытта ла сихыр, күҙ тейеү тигән нәмәгә бирешмәҫ.

6. Уң яҡта уң фәрештәләр булыр. Һәр ваҡытта йоҡонан торғанда, уң аяҡтан алда баҫ. Буҫаға тупһаһынан үткәндә, уң аяғынды беренсе атлатып сыҡ. Уң аяҡтан булһа, уңырһың.

Сихырҙы нисек итеп белеп була? Нисек һаҡланырға?

1. Ишек, тәҙрә янында тутыҡ ҡаҙаҡ, энә, башҡа осло ҡаптырма кеүек әйберҙәрҙе күрһәң, ҡул менән тотмайынса, берәй нәмә менән берәй һауытҡа һепереп төшөр, йә булмаһа ҡыяғаҙ, башҡа нимә менән тотоп, үҙ ихата-йортоңдан сығарып, ергә күм. Кеше йөрөгән ер булмаһын. “Эй, Хоҙайым, ошо әйберҙәрҙе һинең рөхсәтең башҡарыуыңда кире хужаһына ҡайтарһаң ине”, – тип әйтергә. Ҡарашың ҡиблала булһын.

2. Сәс, тырнаҡ төргәге, йә булмаһа  башҡа әйберҙәрҙе кеҫәлә йә башҡа урында тапһағыҙ, ихатанан алып сығып яндырығыҙ. Үҙегеҙ ҡулланған мейестә  булмаһын. Яндырғанда: “Үҙ теләктәрең үҙеңә афәт булып ҡайтһын”, – тип әйткәндәр.

3. Сүп, йыуынты һыуҙарын төрлө урынға түгергә ярамай, ихатаның бер кеше йөрөмәй торған мөйөшөнә соҡор яһап, шунда түгеү файҙалы. Шулай эшләмәһәң, уң фәрештәләрҙе һул фәрештәләр еңер – ул ғаиләңә, яҡындарына сир булып ҡайтыр. Бәхетһеҙлек билдәһе – ауырыуға сәбәп булыр.

4. Өй эсендә энә кеүек әйберҙәрҙе билгеле һауытта һаҡла. Бысаҡ, сәнске кеүек осло әйберҙәрҙең һәр ваҡыт осло өлөшө аҫҡа табан ҡарап торһон: йөҙө менән өҫкә ҡараһа, был ыҙғышҡа, уң фәрештәләр менән һул фәрештәләр араһында тауыш сығар.

Балтаны тышта ҡалдырма, ишектән кергәс тә уң яҡҡа ҡуйһаң, яҡшыраҡ.

5. Урам яҡҡа ҡараған тәҙрәләрҙә һәр ваҡытта сәскә ата торған гөл ултырт: насар ниәттәге ҡараштар яҡшырыр, дәүләтең имен-аман булыр. Тыш яҡтағы тәҙрәләрҙе йыуғандан һуң тоҙло һыу менән сайҡаһаң, насар уйҙар берекмәҫ.

Мейес сығарғанда (66)

Мейес сығарғанда хужабикә менән кәңәшләшеп, мейес нисегерәк була, ауыҙы ҡайһы яҡҡа ҡарарға тейеш – ошо турала алдан һөйләшелә. Унан һуң, беренсе кирбес һалғансы, доға ҡылып һамаҡлар инек:

Сығарылған мейескәйем

Өй эстәрен йылытһын.

Табаларға икмәк һалғас,

Ҡабарып тәмле бешһен!

Унан һуң “бисмиллаһир-рахманир-рәхим” тип, беренсе кирбесте майлап, ҡиблаға  ҡарап ҡуяһың.

Өй һалғанда(98)

Өй һалғанда, өйҙөң 4 мөйөшөндәге нигеҙ ташына доға уҡып, 1-әр тәңкә аҡса ҡуялар.

Тормош муллыҡта булһын,

Дәүләтем байлыҡта булһын.

Нигеҙ йорттарым ҡоромаһын,

Нәҫелем ырыҫлы булып,

Һау сәләмәт ғүмер итһен.

Амин! – тип доға уҡыла.

Йығылған ергә төкөрөп, типкеләп:

“Бәрейгә таш, миңә аш бир, Хоҙайым”, – тип, өс тапҡыр төкөрөп китергә (258).

Мунсанан сығып киткәндә:

– Минән һуң мулла менән оҫтабикә килә, – тип ишекте ябырға. Ен-шайтандар байрам ҡормаһын өсөн шулай әйтелә (258).

Һалдат оҙатҡанда(256)

Һалдатҡа киткән егеттең әсәһе икмәк тешләтә, ҡалғаны аҡ сепрәккә төрөп, быяла йәки ағас һауытҡа һалып, һандыҡҡа, йә булмаһа шкафҡа алып ҡуйыла.

Баланы ризығы өйгә саҡырып торһон өсөн шулай эшләнә. Ҡайтҡас, ҡалған һыныҡты ашатаһың.

Яңы ай тулғанда әйтә торған теләк доғаһы була. Теләгеңде әйтеп,  фатиха ҡылһаң, теләгең ҡабул булыр(163).

Хәмер тураһында (16)

Заһиҙуллин Вәлиулла Хәмиҙулла улы үҫмер саҡта Искәндәр исемле остазда һабаҡ ала. Уның ҡултамғаһы ҡуйылған 20-ләп иҫке төрки телендә йыйылған китаптар Зәһиҙуллина Тимербикә инәйҙә һаҡланған. Вәлиулла олатай Бөйөк Ватан һуғышына алынып, 170 СД ҡатнаша. 1942 йылдың март айындағы барған ҡаты алышта билдәһеҙ ғәйеп була (Өфө архив документтарынан). Иҫке төрки яҙыуын яҡшы белгән юғары белемле, Мәкәш ауылында тыуған Рәшитова Фәнисә Мәүлитҡол ҡыҙы тарафынан тәржемә ителгән бер нисә ҡыҙыҡлы яҙыу бар. Был китаптарҙың күбеһе Стәрлетамаҡ Нур типографияһында баҫылған.

Эй, мөьминдәр! Иҫерткес эсемлектәрҙән һаҡланығыҙ! Аҡылды томалаған һәр иҫерткес эсемлектән, отош уйындарының һәммәһенән, нәжес эшләрҙән йыраҡ булығыҙ. Хәмер – кешене юҡ итә торған иң көслө нәмә, ул кеше аҡылына, тәненә, диненә зыян килтерә; ғәиләне тәрбиә ҡылыу һәм ҡайғыртыуҙан айыра, ҡатыныңдан һәм балаларыңдан йыраҡлаштыра. Ул йәмғиәт, халыҡтарҙың рухи, матди һәм әхлаҡый тормошо өсөн ҡурҡыныс янай.

Хәмер менән бәйләнеү – һәр мөьмин өсөн гонаһтыр.

Хәмер таптырыусы, эсеүсе, хәмер эсеүсе менән бер өҫтәлдә ултырыусы;

Хәмер һатып алыусы һәм һатыусы, хәмер менән сауҙа итеүсе, хәмер һатыуҙан алған керемде ашаусы – быларҙың һәммәһе гонаһлы.

Мөьмин мосолман хәмерҙе бер ваҡытта бүләк итергә тейеш түгел. Хәмерҙе бүләк булараҡ ҡабул итеүҙән йыраҡ тор.

Бынан тыш. Мөьмин мосолмандарҙың йәшәү ҡағиҙәләре:

Мосолманға 9 ҡағиҙә

  1. Кешеләрҙән мыҫҡыллап көлөү, уларҙы мәсхәрәләү гонаһ. Аллаһы тәғәлә һеҙҙең тышҡы ҡиәфәтегеҙгә һәм байлығығыҙға ҡарамай. Ул һеҙҙең күңелегеҙгә һәм йөрәктәрегеҙгә ҡарай. Ғәрип, ярлы кешеләрҙән көлөү – гонаһ.
  2. Мосолманға башҡа  кешенең яманатын һатырға, кеше турында яман һөйләргә, аны яманларға, кимселектәрен эҙләргә вә уларҙан көлөргә ярамай.
  3. Исламда бер-береңде үртәп, ҡушаматтар ҡушыу рөхсәт ителмәй. Быларҙы эшләүсе йәмғиәтеңдәге әхлаҡ, әҙәпте инҡар итә, туғандашлыҡты ҡурҡыныс аҫтына ҡуя.
  4. Йәмғиәттә күңел сафлығында булығыҙ. Ышаныс менән йәшәргә кәрәк. Яман фекерҙә булыу – насарлыҡтыр.
  5. Эске һәм тышҡы сафлыҡта булығыҙ.  Хужаларҙан рөхсәт алмайынса һәм уларҙы сәләмләмәйенсә өйҙәренә кермәгеҙ. Әгәр өйҙә кеше булмаһа, керергә рөхсәт булғансы, атлап үтмәгеҙ.
  6. Нахаҡ һүҙ һәм яманлауҙан йыраҡ булығыҙ. Берәүҙәрегеҙ башҡаларҙы улар юғында яманлау – гонаһ эштер.
  7. Яманлау ниәтендә әйтелгән нахаҡ һүҙ һәм ғәйбәт ҙур гонаһ. Ғәйбәттән йыраҡ тор.
  8. Кешенең дәрәжәһен төшөрөү, кәмһетеү, пакъ мөьминәне аҙғынлыҡта ғәйепләү, абруйын төшөрөү ямандыр. Мөьминдәр хаҡында яманат таралыуын яратыусыларға был тормошта вә әхирәттә ғазаплы яза булыр. Аллаһ тәғәлә белә, ә һеҙ белмәйһегеҙ!
  9. Ислам кеше ғүмерен изгеләштерә вә йәнен һаҡлай. Кеше үлтереү, уның йәненә ҡул һуҙыу ауыр гонаһ иҫәпләнә.  Мөьминде үлтереү – гонаһлы эш, язаһы –мәңгегә йәһәннәмдә яныр. Аллаһының асыуы ундайҙарға бөйөк, ҡарғышы көслө вә әҙерләп ҡуйылған язаһы мәңгелек. Аллаһ тыйған йәнде хаҡһыҙ үлтермәгеҙ.

Еләккә барғанда (275)

Берәй әйбер юғалғанда йә еләккә барғанда:

Табып бир, табып бир,

Табып бирмәһәң,

Биш балаңды үлтерәм, –

тип ҡурҡытып ендән эҙләтәһең.

Башҡа сыҡҡан йәштәрҙе ҡотлағанда (199)

Көнөн күрһен, көлөндә аунаһын!

Шулай тигән теләк тә бар: Ярар, үҙҙәренә бер башҡа мөрйәнән төтөн сығарһындар! Үҙҙәре нисек теләй, шулай йәшәһендәр әйҙә, – тиҙәр ул саҡта.

Һунарға сыҡҡан ваҡытта һунарсылар уй йәшерер булған, йәғни ауға сығарҙарын берәүгә лә әйтмәй, сер итеп тота. Һөйләһәң, кейек һиҙеп ҡала, тип уйлағандар (183).

Ҡойон уйнағанда уртаһында ҡалмаҫ өсөн(206)

Тфү! Тфү! Тфү!

Ҡара йылан ҡамсыһы!

Дауыл сыҡһа шулай 3 тапҡыр төкөрөргә. Дауыл-ҡойон эсендә ҡалырға ярамай.

Сәс менән тырнаҡ алғанда (206)

Бисмиллаһир-рәхмәнир-рәхим!

Был донъяла көл бул,

Теге донъяла гөл бул,

Яуап көнө гөл бул!

Сәсте мейескә яҡҡанда, шулай тиҙәр. Теге донъяла сәстең бөртөгө һайын һорау бирәләр, шунан яуап алалар, ти.

Тырнаҡ киҫкәндә (206)

Бисмиллаһир рәхмәнир рәхим!

Бәрейгә – ҡамыр тырнаҡ,

Миңә тимер тырнаҡ! – тип әйтергә кәрәк.

Сәфәр сығыусыға (206)

Сәфәр сығыусының биленән икмәкте 3 тапҡыр ураталар ҙа, шулай тиҙәр:

Хызыр Ильяс Хөбби хужа ярҙамсың,

Хызыр Ильяс булһын юлдашың.

Юлың уң булһын,

Ун ике мөсәлең һау булһын.

Йә Ханнан, Йә Маннан,

Эй, Хоҙайым, үҙең һаҡла,

Дошмандың күҙен ҡапла,

Ауыҙын бәйлә, телен сис!

Кеше үлгәндән, мәйетте оҙатҡандан һуң, ҡапҡа бикләп алынырға тейеш. Ошо һүҙҙе әйтеү мотлаҡ:

Әлхәмдүлиллаһи рабби ғәләм

Ҡайғыларым ҡабат ҡаралма.

Ҡапҡаларым ҡабат асылма,

Әжәлләрҙе ҡабат йөрөтмә –

тип, тиҙ генә  ҡапҡаларҙы ябып ҡуярға кәрәк (42).

Мосолман кешеһенең иң яҡшы сифаттарының береһе ул – сабырлыҡ, ти. Сабыр иткән кеше һәр ваҡыт уйлап эшләр.

Сабырлыҡ – ул алтын һары,

Һандыҡ төбөндә булыр.

Һәр эште фекер йөрөтөп,

Уйлап башҡарыу кәрәк.

Шул сағында ирешерһең

Ҡуйылған маҡсатыңа – тип өйрәтәләр ине элек мәҙрәсәлә (245).

Информанттың 81 йәшлек оләсәһе Миңлеһылыу исемле әбей 19-сы йылдар тирәһендә вафат була. Оло йәштәрҙә булыуына ҡарамаҫтан, гел ауылын һағынып йырлар булған. Ҡаҙанғол – Иҫке Яппар аралары 5 саҡрым ғына булһа ла, көнөнә ауылына барып ҡайтыр булған. Яҙын ҡоштар килһә, көҙөн ҡоштар китһә лә, ҡайттылар, киттеләр микән тип һөйләр булған.

Был донъя менән хушлашыр алдынан ауылына барыпнәҙер саҙаҡаһы тапшырам тип, юлға сыға. 80-дән уҙған әбей ауырып та тора, был яңылыша тип, Байбулатты ла эйәртеп ебәрәләр. Был инәй бик дини булған, нәҙер саҙаҡаһын 7 кешегә, аҡ диндә булған ауылдың хөрмәтле кешеләренә тапшыра. Нәҙер саҙаҡаһын былай башҡара: ҡуш ус аҡ ондо ямыяҡҡа һала, “бисмиллаһир-рахманир-рәхим” тип, төбәп килгән кешеһенә бирә. Алған кеше күкрәгенә, йөрәк янына, ҡуйып: “Аҡтан аҡ, сафтан саф булып, хәйереңде Хоҙай тәғәлә ҡабул итһен”, – ти ҙә,  уны ике ҡулы менән тотоп, ямыяҡты үбеп өҫтәлгә ҡуя. Шунан Ҡөръәндән сүрә уҡылып, хәйер бирелә һәм доға ҡылына. Ҡайтыр саҡта Миңһылыу әбей: ““Оҙаҡламай мин фани донъянан ҡайтып китәм, ҫөйәктәремде тәрбиәләп һуңғы юлға оҙатырһығыҙ, тыуған, тәүге тәпәй баҫҡан ерҙәремдә ерләрһегеҙ”, – тип, әхирәттәрен белгертә. Күп тә үтмәй, 1 ай тирәһе яттымы юҡмы икән, йәй айҙарында Иҫке Яппар ауылында был әбей ерләнә (22).

Ҡарын сәсен алыу, ҡаш һыҙыу (191)

Баланың ҡарын сәсе ҡырҡы сыҡмаҫ элек алына. Баланың ата-әсәһе ҡарын сәсен алыусыға бүләк бирә. Ҡарын сәсен утҡа яғырға ярамай, уны төрөп, ҡыҫтырып ҡуялар. Шунан ҡарын сәсе сәйен эсерәләр.

Йығылғанда (24)

Кеше аяҡ аҫтында ятҡан әйбергә һөрөнөүсән. Утын ағасымы, тимерме, ташмы – барыбер: “Атам рухынан, әсәм рухынан” – тип, уны артыңа ташлайһың.

Ашлыҡ сәсеү (24)

Сәсеүсе билбау менән тубалды муйынына аҫып ала ла, ҡолас киреп орлоҡ һибә. Тәүге һибеүендә:

Йә Аллам, рәхмәтеңде киң ҡыл! – ти.

Икенсеһендә:

Ҡош-ҡорт ырыҫҡалына! – ти.

Артабан:

Мал-тыуарым ризалығына! – ти.

Бөтәһенә лә мул уңыштан өлөш юрай, тик үҙен генә әйтмәй.

Ҡалҡан төйөү, ҡылыс һындырыу(24)

Яуҙан еңеп ҡайтһалар, ир-егеттәр ҡалҡан төйәләр. Ҡалҡанды тубыҡтарына һалалар ҙа шунан устары, ҡушҡар һөйәге менән дөбөрләтәләр.

Илен һатҡан, ҡасып ҡотолған йә ырыу башлығына антын боҙған кешенең муйынынан  тамғаһын алып ташлайҙар, баш кейемен һалдырып, өҫтөндә ҡылыс һындыралар.

Тыуған көнөңдә тырнаҡ алырға ярамай, сәс киҫергә ярамай.

Сәсте, тырнаҡты кешелә киҫергә ярамай.

“Бисмиллаһир-рахманир-рахим” тип, яндырырға кәрәк (289).

Бала йыуындырыу (281)

Баланы йыуындырғандан һуң, кендекәй “су-у-уп!” тип, сабыйҙың һырт буйынан аҡҡан һыуҙы ирендәре менән аҫтан өҫкә ҡарай һыпырып алып, ситкә төкөрә (шуны бала арҡаһынан йөн алыу, тиҙәр). Шунан әсәһе һөтө менән баланың тәнен һыпыра.

Сабыйҙы тәүге йыуындырғанда, йыуынтыға ете бөртөк тары һалалар. Икенсеһендә – 9 бөртөк, унан – 11. Шулай итеп мунсала йыуындырған һайын 41-гә тиклем таҡ һанына тары һалып сығалар. Был йола баланың тарылай тәгәрәп, ырыҫлы, ғүмерле булып үҫеүен теләүҙе аңлата (игенде лә ҡулланырға була).

Бала тыуғас, бер туғандарына күрһәткәндә элек аяғын күрһәтәләр. Шулай итһәң, улар татыу була. Өлкәне кесеһен йәберләмәй.

Ни өсөн башҡорт ҡатындары сәскә тәңкә таҡҡандар? (12)

Боронғо башҡорт йолаһы буйынса, сәс ике толомға үрелергә тейеш булған, осона ике көмөш тәңкә таҡҡандар.

Был фани донъяла һәм әхирәтлектә (теге донъя) ҡатын-ҡыҙ һәр ваҡыт ғорур, һис бер ваҡытта ауырлыҡтарға бирешмәй, баш эймәй йәшәргә тейешлекте, төҙ, һылыу йөрөргә тейешлекте белгерткән. Донъяға яралғанһың икән, һин һәр ваҡытта алға ҡарарға, үҙ маҡсатыңа ирешергә тейешһең. Сөнки һин әсә кеше, һиңә ҡарап, балаларың көслө булып үҫергә, донъяға яраҡлашырға тейештәр.

Икенсе яҡтан, көмөш тәңкәләрҙең һаулыҡҡа, арҡа мейеһенә файҙаһы бик күп, ауыртҡанлыҡ бөтә. Тәңкәләрҙең тауышы сихри тауыш сығарып,  баш мейеһенә файҙа килтерә.

Сәскә елкәлек ҡуйыу –  уңған, һәр эштә уң бул тигән маҡсат менән күберәген йәш ҡыҙҙарға ҡуйыла.  Ҡыҙ кешенең елкә соҡорон ят күҙҙәр күрергә тейеш түгел. Елкә соҡоро ялҡаулыҡ билгеһе тигән ырым йәшәй. Тәңкәләрҙең сыңлауы ҡыҙ балаға һәр эште уйлап, йәштән үк теүәл, еренә еткереп, аҙағына тиклем атҡарып сығырға өйрәнеү кәрәклеген белгертеп торған.

Ҡалфаҡ, ҡашмау.Йәш ҡыҙҙар етлегеү осорона тиклем ҡалфаҡ кейгәндәр. Ҡалфаҡ ҡатыраҡ туҡыманан ҡуласа рәүешендә тегелеп, ҡырыйҙарына бәләкәй тәңкәләр тағылған. Тәңкәләр һаны таҡ булырға тейеш. Был иһә ҡыҙ әле йәрәшелмәгән, тормошҡа сыҡмаған, яңғыҙ тигәнде аңлатҡан. Ҡыҙ бала булыу – һәр ваҡыт яҡшылыҡ, яман эштән йыраҡ булыу билгеһе.

Тәңкәләрҙең сыңлауы һәр саҡ ата-әсәнең йөҙөн ҡыҙартырлыҡ эш ҡылмауҙы иҫкәртеп торған. Улар ят күҙҙәрҙең ҡарашын күҙ тейеүҙән арбап, сыңлап ситкә ебәреү маҡсатында эшләнгән.

Оло йәштәге ҡатын-ҡыҙҙарҡашмау башлыҡ кейгән. Ҡатын-ҡыҙҙың былай кейенеүе – барса балаларға, ейән-ейәнсәрҙәргә изгелек теләү. Әсәнең бер ҡарашы, бер һүҙенән бала аңларға тейеш, ошо тәңкә сыңлауын улар һис оноторға тейеш түгел, ҡолаҡтарында ҡалырға тейеш. Ни өсөн тигәндә, ҡашмау кейеү, уның тәңкәләрен сыңлатыу балаларға бәхет теләү билгеһе булып торған. Ҡашмау – мәрйендәр (айырыуса ҡыҙыл төҫтә) теҙеп, тәңкә-сулпы баҫып, оҙон ҡойроҡ төшөрөп эшләнгән кейем. Ҡойроҡ (олон) арҡа үҙәге буйлап, тубыҡ бөгәренә тиклем етергә тейеш. Ҡашмауҙа быуын-быуынға байлыҡ, иҫәнлек, оҙон ғүмер теләү көсө бар тип иҫәпләнә.

Ҡаралыҡ – төрлө төҫтәге буяуҙарға манып эшләнгән сәсмәүлек остары. Суҡлап һумлыҡ, көмөш тәңкәләр йә суҡ ҡуйып эшләнә.

Был ҡаралыҡты һәр ваҡыт өс артмалы итеп эшләгәндәр. Был иһә һәр башҡорт ҡатыны өс быуынға үрнәк булырлыҡ тәртипле балалар, әҙәпле быуын тәрбиәләргә бурыслы тигәнде аңлатҡан.

Сыңлы алҡа һәр ваҡыт сыңлы, моңло тауыш сығарып, яҡшы хәбәрҙәр генә килтереү уйынан, аҡыллы, яҡшы кәңәштәр генә ишетергә теләү ниәте менән тағыла.

Металл биҙәүестәрҙең сере.Баҡыр тәңкәләрҙең көсө бик ҙур. Һыҙлаған ергә баҫыу өсөн тәңкә, ҡан баҫымын көйләү өсөн, йөрәк дөрөҫ типмәгәндә, баҡыр беләҙек, йөҙөктәр йөрөткәндәр. Көмөш тәңкәләрҙе һыуға, һөткә һалғанда насар, йоғошло сирҙәр йыраҡ булыр. Көмөштән эшләнгән һауытта һыу оҙаҡ боҙолмаҫ, уның һаулыҡҡа файҙаһы бик ҙур, тиҙәр.

Башҡорт кейемдәре ике башлы һөлөк биҙәге (лиана биҙәге – S) менән биҙәлгән. Был билге – мәңгелек билдәһе. Кеше донъяға килгән икән, тайпылмайса ошо донъя юлын үтергә, үҙенең нәҫел ебен өҙмәҫкә тейеш тигәнгә ишара был билге.

Башҡорт кейемдәрендә осраған ат башы биҙәктәре был тормошта ат менән башҡорт халҡының  тығыҙ бәйләнеүенән.

Башҡорттарҙа иҫәнләшеү (231)

“Әссәләмәғәләйкүм” тигәнгә, “Вәғәләйкүмәссәләм” тип яуаплау – оло кешеләр менән иҫәнләшеү, динлелекте, иманлылыҡты, мосолман кешеләренең берҙәм булыу билгеһе.

“Һаумыһығыҙ” – кешеләрҙең дәрәжәле, белемле булыу билгеһе.

“Иҫәнмеһегеҙ” – үҙеңдең яҡындарың менән иҫәнләшеү.

“Шәпмеһегеҙ” –атта һыбайлы кеше менән иҫәнләшеү, был бер үк ваҡытта атҡа ла сәләм биреү билгеһе.

“Арыумыһығыҙ” – ауырыу менән сәләмләшеү, йәғни “арыуланаһыңмы?” тигәнде аңлата. Өлкәндәр менән иҫәнләшкәндә йәш ир-егеттәр баш кейемен һалып, күкрәгенә ҡуйырға тейеш – был хөрмәт билгеһе. Ике ҡул менән күрешеү – дуҫлыҡ билгеһе. “Сәләм” тип, йәш-елкенсәк иҫәнләшә.

Ышаныуҙар (248)

Йома көндө кер йыуырға ярамай. Әгәр кем дә изге көндө кер, иҙән  йыуһа, бысраҡ һыуҙарын, үлгәс, үҙенә эсерерҙәр.

Шишәмбе көнө юлға сыҡма. Оло эш башлама, уңмаҫһың, тиҙәр. Һәр кемгә лә ҡағылмайҙыр бәлки. Ололар әйтеүенсә, шишәмбе кире кирелемән кешегә генә ыңғай була, икән.

Дим, Өршәк  буйы башҡорттарында күҙ  тейеүҙән һаҡлау өсөн яңы тыуған ҡаҙ бәпкәләрен ат ҡыубашынан  күҙ төбө аша үткәреү ғәҙәте булған (196).

Әгәр тауыҡ йомортҡа баҫырға ултырмаһа, уға ҡуян тиҙәге ашаталар. Тауыҡ шунда уҡ себеш баҫырға ултыра.

Себештәргә күҙ теймәһен өсөн, уларҙы иләккә һалып бер нисә минут төтөндә тоталар (264).

ХӨРӘФӘТТӘР

Арбаҙ эйәһе(293)

Ҡышҡы һалҡында төнөн һыйыр быҙаулағанда, аҙбар эйәһе йоҡлап ятҡан хужаны: “Тор, һыйырың быҙауланы!” – тип уятыр булған. Йәки: “Ни эшләп ятаһың, мунсаңды яҡ!”, “Келәтеңә ҡараҡтар төштө!” – тип, өй эйәһе вайымһыҙ йоҡлап ятҡан хужаны иҫкәртер, ти.

Хазина эйәһе (308)

Берәйһе берәй ергә хазина йәшерһә, йылдар үткәс, шуға йән инә. Кешегә ул һарыҡ бәрәсе булып та, кеше, эт ҡиәфәтендә лә, башҡа төрлө лә күренә, ти. “әгәр уны күргән урынға көл йә ҡоро тупраҡ һалып сыҡһаң, ул ҡайҙа эҙен ҡалдыра, шул урынды соҡоп ҡарарға кәрәк: хазина шунда ятыр, ти.

им-том, Халыҡ медицинаһы

Мунса ингәндә, кесерткәнгә ҡушылып эшләнгән ҡайын миндеге бик яҡшы, файҙаһы күп. Кейәү сәскәҫен ҡайнар ҫыуға ҫалып, бер нисә тапҡыр ташҡа тигеҙеп алҫаң, хуш еҫ тарала, тын алыу юлдары яҡшыра (140).

Элек ауылда Миңлеһылыу исемле бик нескә күңелле инәй бар ине. Уның менән гел бергә, ҡыҙҙарҙы алып, еләккә барыр инек. Шул иҫтә ҡалған: урманда берәй ҡырмыҫҡа өйөмөн күрһә, ҡурай ботағын һындырып алып, ошо өйөмгә индерер ине. Бераҙ торғас, ҡиблаға ҡараған килеш, ошо ҡырмыҫҡа иләүенә эйелер ҙә, сәғәт йөрөшөнә ҡулдарын йәйеп, тейер-теймәҫ кенә йөрөтөр ине. Бераҙҙан иләү өҫтөнән ҡулын алып, битен һыпырыр ине. Ҡулдарын йөрөткәндә былай тип һамаҡлауы хәтерҙә ҡалған:

Иләү-иләү иләктә,

Иләүҙәрҙә ҡырмыҫҡа.

Минең башым ауырта

Ҡан баҫымым бик түбән.

Һеҙҙең ғаилә бик күмәк,

Мин бер үҙем яңғыҙым.

Миңә ярҙам итегеҙ,

Хәлкәйемде белегеҙ.

Шулай итһәң, баш ауыртыуы бөтә, тиер ине. Иләүгә тығылған көпшәне алғас, ҡырмыҫҡаларын һыпырып төшөрөп ебәреп: “Уны бер нисә тапҡыр һулаһаң, тын юлдары яҡшырыр”, – тиер ине (82).

Күҙ тейгәндә (98)

Балаға күҙ тейгәндә, элегерәк Ҡырҡөйлө мең башҡорттарында  ошондай йола булған. Ул хәҙерге ваҡытта ла Дим буйы башҡорттарында һаҡлана.

Доға уҡыла, тәҙрәнең быуын алып, баланың башына, арҡа өлөшөнә һөртөлә, һөрткәндә ошолай тип һамаҡлайҙар:

Ерҙән  килһәң – ергә кит,

Елдән килһәң – елгә кит,

Һыуҙан килһәң – һыуға кит,

Күҙҙән килһәң – күҙгә кит!

Минең күҙем теймәгән,

Ғәйшә-Фатиманыҡы,

Иншалла, төҙәлерһең,

Иншалла, терелерһең.

Өс яҡҡа ҡарап: “Тфү-тфү-тфү, Собханалла, иншалла”, – тип әйтергә кәрәк.

Балаға күҙ тейгәндә(98)

Таҙа, тишекле һөйәк алына. Тәүҙә күҙ тейгән кеше алдында бик таҙа итеп йыуылған ҡомғанға таҙа һыу һалына. Шунан таҙа таз ҡуйылып, һөйәкте күҙ тейгән кешенең башынан саҡ ҡына бейегерәк тотоп, таҙа һыуҙы ошо һөйәк аша үткәрергә:

Кемдең күҙенән тейгән,

Ошо күҙлектән аша

Аҡҡан таҙа һыу кеүек

Сирҙәрең ағып китһен.

Һау, сәләмәт, таҙа бул! –

тип һамаҡлап доға ҡылырға кәрәк.

Ҡайраҡ сирен имләү(275)

Көйәнтә аша атлап сыҡһаң, шеш сыға. Был шеште ҡайраҡ, ҡайраҡ сире тип йөрөтәләр. Уны ҡайраҡ менән имләйҙәр. Берәү “ҡайраҡҡа” ҡайраҡ менән төртөп ала, икенсеһе: “Ни булған?” – тип һорай.

– Ҡайраҡ булған, ҡайраҡ имләйем – ти тегеһе.

Шулай өс тапҡыр ҡабатлана. Шунан: “Име-томо шул булһын!” – тип, ҡайраҡты ташлайҙар.

Ауыҙлыҡ, йотҡолоҡ булғанда (241)

Йотҡолоҡ булып тамағы ауыртҡан балаға ҡарап, имсе:

– Ни булған? – ти. Әсәһе:

– Йотҡолоҡ булған! – ти. Шунан ауырыу:

– Тауҙы, ташты йотам - хуп! – тип, өс тапҡыр төкөргән.

Тамағым ауырта, тау йотам,

Тамағым ауырта, таш йотам,

Тфү, тфү, тфү! – тиһәң дә ярай.

Әпсенләү (141)

Әпсен-төпсөн,

Бүрәнә баҫһын,

Бер биҙрә ҡаны сыҡһын,

Бер биҙрә биҙе сыҡһын.

Бөлдөргәне бөтөп китһен,

Әпсен-төпсөн, үтеп китһен.

Сир-сир, сирмешкә,

Им – имгә,

Сир мөйөшкә,

Әпсен-төпсөн

Шайтан үпһен!

Йығылғанда(244)

Тфү! Тфү! Тфү!

Балаға ҡағылма, енгә ҡағыл,

Енгә ҡағыл!

Ай, Аллам, вай, Аллам,

Вай Аллам, вай Аллам.

Тыңламаның бит, балам,

Енгә ҡағылма, балам!

Бала йығылып китһә, шулай һамаҡлайҙар.

Тимерәүҙе имләү(191)

Имләү өсөн ҡаҙандың йә мейестең ҡоромон ҡырып алалар. Шунан тимерәүгә һөртәләр. Ата тимерәү, инә тимерәү була. Тимерәүҙе имләгәндә өҫтөнән ҡайраҡ йөрөтөп:

Бисмиллаһир-рәхмәнир-рәхим!

Им – имерләү,

Тим – тимерләү.

Ата булһа – аҙмаһын,

Инә булһа име шул!  –

тип, 3 йә 7 рәт һыҙалар. Һамаҡ та өс йә ете ҡабат әйтелә. Шунан былай тиһең:

Бисмиллаһир-рәхмәнир-рәхим!

Бында сыҡма, тышҡа сыҡ! –

Имең-томоң шул булһын!

Минең имем түгел,

Ғәйшә, Фатималар име.

Йығылғанды имләү(191)

Кисен йығылһаң, нәҫтә ҡағыла. Шуға ла:

Шайтанға – ауырлыҡ,

Бәндәгә – еңеллек,

Тфү, тфү, тфү!

Шайтан, миңә ҡағылма!

Ваҡытында Ҡаҙанғол ауылы Исхаҡ мулланың инәһе [әсәһе] Сәбилә абыстай бик белемле мөғәллимә була. Ул һүҙгә йор, бик оҫта сәсән, ауылда табиб та була. Уға төрлө яҡтан ауырыуҙар килә. Уның дәрестәренән бер нисә өҙөк:

– Сир кешегә аяҡтан йәки баштан керер, шуға был ағзаларҙы бик һаҡларға кәрәк.

– Ялан аяҡ иртәнге ысыҡ төшкән ерҙә генә йөрөү файҙалы, ҡалған ваҡытта һәр ваҡыт аяҡ кейемендә йөрөргә кәрәк. Ауылда, урамда, бигерәк тә мал йөрөгән ерҙә йөрөһәгеҙ –  ерҙән тиҫкәре көстәр генә аласаҡһығыҙ.

– Баш кейемендә йөрөү файҙалы. Ҡыҙҙар яулыҡ ябынмаһа, малайҙар түбәтәй кеймәһә, ҡояштың кире көстәрен генә түгел, башығыҙға насар туҙан ҡундырып, баш ауырыуҙарына юлығырһығыҙ. Ҡибланан иҫкән елдән генә  ҡайһы ваҡыт сәстәрҙе наҙлатыу файҙалы.

Сәбилә абыстайҙың Һәрбилә исемле бик белемле табип ҡыҙы бар ине, теле менән күҙҙән сүп алыу, умыртҡа, быуын ултыртыу серҙәрен бик яҡшы белә ине (231).

Риүәйәттәр

Гөлғәйшә тауы, Гөлғәйшә ҡаяһы(59)

Элек Гөлғәйшә исемле  бик матур ҡыҙ булған. Уның яратып ғашиҡ булған бик батыр егете булған. Был ҡыҙға күҙе төшкән бер бик бай кеше үҙенә өсөнсө ҡатынлыҡҡа алырға уға яусы ебәрә. Ҡыҙҙың ата-инәһе ярлы булғас, ҡуш ҡуллап риза булалар. Һөйгән егетен хәйлә табып армияға ебәрәләр. Ҡыҙҙың ай-вайына ҡарамайынса, никах ашына ҡунаҡтар саҡыралар. Ҡыҙ Димдең бейек ҡаяһына килеп, һыуға ырғып үлә. Шунан был бейек яр ҡаяны Гөлғәйшә  тауы тип атайҙар.

Яңғыҙ ҡайын ере(24)

Ауылда бер абзыйҙы Һары Абдулла тип йөрөтәләр ине, ошо уҡ йәштәрҙә икенсе бер абзыйҙы Ҡара Абдулла тип әйтерҙәр ине. Абдулла абзый Ҡаҙанғол ауылынан революцияға тиклем иң бай кешеләрҙең улы булған. 30-сы йылдарҙа был ғаиләне һөргөнгә ебәрәләр, әммә был абзый, нисектер иҫән ҡалып, әйләнеп ҡайта.

Һуғыштан һуң оҫталыҡ һөнәрен үҙләштереп, йорт-ҡураларын тергеҙә, хужалығында умартасылыҡ менән шөғөлләнә.

Абдулла абзыйҙың һөйләгәне: “Тәүҙә бер баш ҡына умартам бар ине. Унан һуң яһалма умарта эшләп, ошо яңғыҙ үҫкән  ҡайынлыҡ башына  элеп ҡуйҙым. Был ерҙе ауылда яңғыҙ ҡайын посадкаһы тип атайҙар. Унда хәҙер уҫаҡлыҡ, унан һуң – ҡарағас ағастары башланған ер (Ҡабаҡҡайындың уң яғында). Ике-өс көн һайын был яһалма умартаға ҡорт ҡуныр ине. Бер көн, арба тартып ҡорт күсен алып ҡайтҡанды күреп, ут күрше 1894 йылдарҙа тыуған Хоҙайәхмәтов Нурыйәхмәт юлымды бүлде. Иҫәнлек-һаулыҡ һорашып: “Улым, бәрәкәтле булһын ҡорт илең, ҡортон алған һайын, шул ағасҡа хәйер итеп тәңкә һалып доға  ҡыл, хәйерле булыр, – тине. – Сөнки был ағас төбөндә, әгәр иғтибар итһәң, ҡәберлектәр. Таштары ергә һеңеп бөтһә лә, шәйләгәнһеңдер. Әүәл ошо урында  ҡуйы урманлыҡ булып, был тирәлә башҡорттарҙың йәшерен тимерлектәре булған. Бер яуҙан һуң хөкүмәт отрядтары быны һиҙеп ҡалып, был ерҙе күрһәтергә ауылдан өс кешене ҡулға алып, язалап, бында алып киләләр. Ҡартатайымдың һөйләүе буйынса, элек был тимерлектә Тимерсалих исемле ҡарт үҙенең ғаиләһе менән  шул ерҙә соҡоп эшләнгән йорттарҙа һәм тимерлектәрҙә йәшәгән. Драгун ғәскәрҙәре килгәс, был ҡартты ғаиләһе менән бергә ҡылыстар менән тураҡлайҙар. Шул ауылдан алып килгән кешеләр ҙә шул ерҙә һәләк булалар. Бер аҙ тынысланғас, ауылдан бер-нисә кеше барып, был кешеләрҙе ошо яңғыҙ ҡайын ерендә ҡәҙерләп ерләйҙәр. Элек был Тимерсалих  исемле һөнәрмән, көнкүреш яраҡтарынан тыш, төрлө һөңгө баштары, уҡ-һаҙаҡ, ҡылыс кеүек һуғыш әйберҙәре эшләгән”.

Ҫатлыҡ урыны(207)

Димдең Дәүләкән күпере ерендә, бер нисә быуынға айырып аҡҡан төштө “Ҫатлыҡ урыны” тип атайҙар.

Элегерәк Иҫке Көрмәнкәй, Дүртөйлө ауылдарында Ҫултангәрәй менән Ибраһим исемле ике бер-береһенән айырылмаҫ дуҫ йәшәгән. Былар ҡайҙа барһалар ҙа бергә, бер-береһенә ярҙам итеп, көн иткәндәр. Таш сығарып, ҡыҙылташтан кирбес эшләп һатҡандар, ләкин бер ҙә ҡотая  алмағандар. Ни тиклем генә тырышып эшләһәләр ҙә, быларҙың таштары матур булһа ла, башҡа урыҫ, йәһүдтәргә ҡарағанда, таштарын арзан хаҡ менән  алалар икән урыҫ байҙары.

Уйлашҡандар былар: “Әйҙә урыҫ диненә күсәйек. Икебеҙҙең дә ишле ғаилә, уларҙы ҡарарға кәрәк. Баш күтәрһәң башты киҫәләр, елән елпеһә лә, ерҙе тартып алалар, балаларҙы уҡырға, эшкә алмайҙар”, – тип серләшәләр икән.

Былар Дәүләкән попына барып хәлде һөйләгәс, теге ҡуш ҡуллап риза булған. “Ярай, Димде йөҙөп сығаһығыҙ, бер стакан араҡы торор. Шуны эсеп, тәрене үберһегеҙ ҙә – суҡындырырмын. Унан һуң кейенеп, кәмә менән теге ярҙан ғаиләләрегеҙҙе алып сығырһығыҙ”, – тигән. Поп үҙе эстән генә шатлана, ти: “Был башҡорттарҙы батша ла буйһондора алманы, мин быларҙы яйлап суҡындырырмын”, – ти икән.

Ошо уңай менән Өфө, Бәләбәй, тирә-яҡтарҙағы поптарҙы саҡырған, ти, тәғәйенләнгән көнгә, тамаша күрергә.

Был ике дуҫ поптан һуң ауылдаштары менән хушлашырға, халыҡтан рөхсәт алырға тип, ҡорға килгән. Аҡһаҡалдарға хәлде аңлатып биргәндәр – халыҡ шул саҡ геү итеп ҡалған, ҡайһыһы битәрләй, ҡайһыһы йоҙроҡ төйнәй икән. Аҡһаҡалдарҙың береһе былай тигән: “Ҫултангәрәй, һин аҫаба башҡорто, ерең бар, туғайҙарың. Бында һинең нигеҙең, ата-бабайыңдың ҡәберҙәре ята,  ҡан-ҡәрҙәштәреңә нисек итеп хыянат итәһең? Ибраһимды аңларға була, ул – әтәмбәй, ҡыуылған халыҡ, бер урындан икенсе урынға күсеп килгән, ырыуын да йүнләп белмәй, шәжәрәһен онотоп бөткән, ул ҡан-ҡәрҙәште теләһә ҡайһы ерҙә һатырға мөмкин. Әгәр китер булһағыҙ, беҙҙән бәхиллек көтмәгеҙ”, – тигән.

Ни булһа ла була инде, тип, былар һүҙҙәренән ваз кисмәгәндәр. Тәғәйенләнгән көндө, көҙҙөң һуңғы көндәре булыуына ҡарамаҫтан (һыу ситтәре туңа башлаған була), былар суҡынырға риза булалар.

Ике ярҙа бик күп халыҡ йыйналған була. Уң яҡтағы тау баштарында бик күп башҡорт  йыйылһа, һул яҡ ярҙа урыҫтар икән. Төрлө ерҙән йыйналған поптар ҙа тамаша ҡылырға килгән, әҙерәк уларҙан айырмалы урында Дәүләкән башҡорттары тамаша ҡыла, ти. Һыуыҡ көн булыуына ҡарамаҫтан, поп тамашаны башлап ебәргән. Ҡулын һелтәүе була – Ибраһим исемле башҡорт, тиҙ генә өҫ кейемен һалып, Димгә төшөп китеп, тиҙ-тиҙ генә йөҙөп, йылғаның һул яғына сыға. Уң яҡта ҡалған Ҫултангәрәй дуҫына ҡысҡыра икән: “Ибраһим, ҫыу ҫыуыҡмы?”, ә тегеһе: “Башол (пошел – А.Х.), башҡорт басурман!” – ти икән. Шул һүҙҙе ишетеп, дуҫының ғәйрәте китә: “Юҡ, мин үҙ халҡым менән ҡалам”, – тигән. Ҡыҙып алған Ибраһим, ҙур коспой кәмәҫенә ултырып, балаларын алып сығырға уң яҡҡа сыҡҡан. Әммә ҡатыны күҙ-йәш аралаш: “Юҡ, Ибраһим, һин әле дуҫыңа “башол” тип әйттең, араҡы эсеп, нәмә эшләгәнеңде белмәйһең, беҙ башҡорт булып, ҡан-ҡәрҙәштәр менән ҡалабыҙ”, – тигән. Шул саҡ ике ярҙағы башҡорттар дыу килеп ҡул саба, ти, бүректәрен һауаға ырғытып: ”Афарин!” – тип ҡысҡыра икән. Аптырашта ҡалған был Ибраһим кәмәҫе менән Димдең  уртаҫына тиклем килгән дә, ҫалҡын ҫыуға кейеме менән сумған, шул сумыуҙан кире сыҡмаған. Хәҙер Димдең ошо урынын “Ҫатлыҡ урыны” тип атайҙар. Әле ошо яҡтарҙа бер нимә булһа, ошондай әйтем йәшәп килә: “Ҫатлыҡ ул шатлыҡ түгел инде”.

Иҫкәрмә:Ҫатлыҡҡа, эскесегә ҡарата бер кәлимә һүҙҙе информант Ибрай ауылы муллаһынан ишеткән:

Эй, ҫин, йүнһеҙ эскесе,

Нәфрәтемде белһәңсе.

Милләтемдең ғәрлеге,

Башҡортомдоң хурлығы.

Ата-бабайҙарҙың рухын

Һин биш тингә ҫатыусы.

Гөләйфә(140)

Элегерәк Яңы Яппарҙа бик бай, ырыҫлы кеше булған. Уның иген баҫыуҙарының, туғайлыҡтарының, малының иҫәбе-хисабы булмаған. Бик күп хеҙмәтселәре, һаҡсылары булған. Өс ҡатыны булып, улары гел ҡыҙ алып ҡайтҡан. Нигеҙен дауам итеүсе ир-егете булмаған, шуға бай бик көйөнгән.

Бәләкәй Гөләйфә исемле ҡыҙы әрһеҙ, арғымаҡҡа атланып та сабыр егеттәр кеүек булған. Буй-һыны еткәс, Ҡаҙанғол байының Баййегет исемле кешеһенә кейәүгә бирәләр, тик был ауылға Гөләйфә бармай, сөнки бер апаһы был ауылға тормошҡа сыҡҡан була. Ғөрөф-ғәҙәт буйынса, бер ауылға башҡорт бер ваҡытта ла ике ҡыҙын бирмәгән. Был бай ҡыҙы менән кейәүенә Ҡырыҫтал тигән ерҙән ер биргән. Ошонда Яңы Ҡаҙанғол тигән ауыл барлыҡҡа килгән. Ләкин ире ҫуғышҡа алынып, бер нисә йылдан губернаторҙан грамота алып ҡайтҡас, был Баййегеттең үҙенә Нарыҫтау яғында ер бүленеп  бирелә. Ул хәҙерге Миәкә районы яғында.

Ире үлгәс, Гөләйфә ҡарт атаһын ҡарарға Яңы Яппарға ҡайта. Элек уның тураһында йыр ҙа бар ине. Иҫтә ҡалғандарҙан:

Һауаларҙа осҡан бөркөт ҡоштоң

Ҡанаттары елгә ҡайырылмаҫ.

Гөләйфә лә кеүек һылыу ҡыҙҙар

Тыуған яҡтарынан айырылмаҫ.

Элек ҡәбере лә билгеле ине, хәҙер селеклек менән ҡапланып  бөткән инде.

Гөләйфә тураты(148)

Яңы Яппарҙа бер бай кешенең өс ҡатыны була, тик ҡатындары барыһы ла ҡыҙ бала таба. Төпсөк ҡыҙын, Гөләйфә исемлеһен, Ҡаҙанғол ауылындағы бер байҙың малайы һората. Әммә был ауылға бер ҡыҙҙарын биргән булалар. Гөләйфә егеткә шарт ҡуя: “Әгәр яңы ауыл булып бүленеп сыҡһаң, һиңә барырға ризамын”, – тигән. Гөләйфәнең атаһы, килешеү буйынса, Ҡырысталдан ер бүлеп бирә. Шунда был йәштәр мал-тыуар, ялсылары менән Яңы Ҡаҙанғолға нигеҙ һалалар. Был Ҡымыҙлыҡ өйөнән йыраҡ түгел 200-300 метр тирәһе урында, хатта таштар ҡуйылған зыяраттары ла бар. Ҡаҙанғол совхозына бара торған юл улар иҫтәлегенә Турат юлы тип атала (тура юл элекке ҡымыҙ өйөнә 200-500 метр самаһы). Гөләйфәнең ире ерҙе мәңгеләштереү уйы менән губернаторҙан ер алыу өсөн 1812 йылғы француз һуғышына үҙ ризалығы менән китә. Аҙаҡтан улар Димдең үрге яғынан ер алалар. Халыҡ араһында Гөләйфәгә бағышланған йыр һаҡланған. Гөләйфә атта егеттәр кеүек бик етеҙ сапҡан. Ҡарт көнөндә һағынып, Яппарҙарға сәләм, тип, таҡыя үреп, Димгә һалыр булған.

Гөләйфә менгән тура аттың

Йүгәндәре алтын-көмөштөр.

Йыйындарҙа һәр саҡ алдан килгән

Һыбайлы ла батыр ҡыҙ икән.

Гөләйфә лә кейгән, ай, еләне

Алтын ефәктәрҙән биҙәлгән.

Һылыулығы булһа аҡҡош кеүек,

Батырлығы икән бөркөттәй.

Гөләйфә лә менгән тура аттың

Ялдарына таҫма үрелгән.

Һинең кеүек тирә-яҡта юҡтыр

Яппарларҙы өҙөлөп яратҡан.

Гөләйфә лә һылыу таҡыя үргән

Йәшел үҙәнлектәрҙә лә ултырып.

Бәйләм-бәйләм сәскә һала икән

Дим буйҙарына ла бер төшөп.

Ире үлгәндән һуң Гөләйфә ауылдарына ҡайта, уның менән сығып киткән кешеләр Миәкә районының Туҡһанбай ауылына күсеп ултыра. Был ваҡытта Гөләйфәгә 60 йәштәр самаһы була. 1816 йылда 7 йорттан 48 кешеһе булған ауылдаштары Аллағол, Ҡунаҡҡул, Рамаҙан, Абдулла Ғабдрахманов, Хәсән Мортазин күрһәтелә.

1859 йылда был ауылда 12 йорт һанала. 1870 йылғы перепись буйынса ауыл күрһәтелмәй.

Бер туғандар бер-береһенә һүҙ атһа ла [ауыҙын асһа],

үс тотмаҫ (144)

Элек ике бер туған йәшәгән беҙҙең яҡтарҙа. Береҫе бик бай, хәлле булған, бай ҡатлам кешеләре менән генә аралашып йәшәгән. Фәҡир булған ҡустыһын ҫанға ҫуҡмаған, быны саҡырҙың да саҡырманың, кейергә кейеме юҡ, кеше алдында оят, ҫүҙен әйтһә, үпкәҫе күренергә тора, тип уйлай икән. Был байҙың бөтә нәмәҫе булып та, бер нимәҫе генә юҡ. Ул да булһа – төндәрен йоҡлай алмай интегә икән. Йоҡлап китҫә, ниндәйҙер ауаз ишетелә, ыңғырашҡан тауыш килә икән баҙҙан. Шулай бик күп яфаланғас, был күрәҙәсегә барып хәлен һөйләгән. Теге: “Һинең баҙыңда, нигеҙгә етер-етмәҫ урында, бер мәйет ята, шул ыңғыраша. Яҡын кешеләреңде саҡырып ал да, Ҡөръән сығып, ҡәҙерләп, зыяратҡа итеп ерлә”, – тип әйткән, ти, күрәҙәсе.

Был дуҫтарына әйтеп ҡараған, тегеләре яҡын да килмәй: “Үҙең бешергән бутҡаңды үҙең аша, һинең арттан төрмәлә ултырыр хәлебеҙ юҡ”, – тип баш тартҡандар. Килер кешеһе ҡалмағас, был бай, фәҡир туғанына килеп, хәлде ҫөйләгән.

Фәҡире былай тигән: “Эй, ағай, күптән үлгән кешенән ҡурҡырға түгел. Зыян ҡылһа, тереләре, генә зыян ҡыла”, – тигән. Теге мәйетте баҙҙан табып, соҡоп алғандар ҙа зыяратҡа итеп, ҡәҙерләп, Ҡөръән уҡытып ерләгәндәр икән. Шунан ҫуң был бай төндәрен тыныслыҡ табып, яҡшы йоҡлар булған.

Был фәҡир туғанын саҡырып алып ҡунаҡҡа һәр саҡ йырлар булған:

Эй, туғаным, эй, туғаным,

Һин бит минең ишләрем.

Һинән башҡа айырылһам,

Яңғыҙ башым нишләрем.

Эй, туғаным, эй, туғаным,

Бер бау ғына ҫуғаным.

Күңелем тулҫа, илайым да,

Һине маҡтап йырлайым.

Шул көндән бирле был ике туған һәр ваҡыт бергә йәшәр булған.

Сураман исемле Дим буйы батыры тураһында риүәйәт (284)

(Хузиев Мөлкәмән бабай яҙып алған)

Әүәл-элек Дим буйҙарының Дәүләкән, Әлшәй яҡтарында бер Сураман исемле тирә-яҡта дан тотҡан көслө батыр йәшәгән. Мең ырыуы башҡорттарының данын тирә-яҡтарға таратҡан, йыйындарҙа көрәшеп, һис тә бил бирмәгән. Шуға был батырға һәр ауылдың бай ҡатлам түрәләре иң шәп аттарын бүләк итер булған. Хатта был батыр үҙенең дуҫтары менән ҡаҙаҡ далаларына барып, батырҙар бәйгеһендә ҡатнашҡанда, бил бирмәҫ булған. Ошо тирә-яҡтағы башҡорттарҙың етәксеһе булып, күп кенә ихтилалдарҙа ҡатнашҡан.

Әлеге ваҡытта ла оло кешеләр ир енесенән тыуған балаларҙы мунсала миндек менән сапҡанда ошолай тип һамаҡлайҙар:

Бисмиллаһи-рахман-рәхим,

Әпсен-төпсөн, күҙ теймәһен.

Сураман кеүек батыр бул, иншалла,

Сураман кеүек көслө бул,

Сураман кеүек таҙа бул,

Сураман кеүек ҡыйыу бул,

Сураман кеүек түрә бул.

Сураман кеүек башлыҡ бул,

Сураман кеүек матур бул,

Сураман кеүек тыйнаҡ бул,

Сураман кеүек терәк бул,

Ата-инәңә итәғәтле,

Бәхетле, ҙур булып үҫ!

Теләктәрем ҡабул булһын, “собханалла, иншалла” – тип, өс тапҡыр миндек менән һыпырып, ғосол ҡойондоралар.

Ер-һыу атамалары, ырыу,

нәҫел, ауылдар тарихы

Ҡыҙрас ауылы (267)

Ҡыҙрас ауылы – ҡара табын ырыуына ҡарай. Был ауылда юлыш, ҡаҙаҡ, сыуаш, ҡарағалпаҡ, муйнаҡ, ҡалмаҡ, тауыҡ, торна аралары бар.

Тәңре ҡоштары – торна, изге ағастары – миләш. Элек-электән үҙ ерҙәрен кәләп тамғаһы менән билгеләп ҡуйыр булғандар. Бындай тамғалар менән  яуҙа үлгән ҡәрҙәштәренең ҡәберҙәренә лә билдә һалынған. Исем-тамғаны ташҡа соҡоп яҙып ҡуйыр булғандар.

Ауылдың тарихы 1773-1775 йылдарҙа Салауат яуында ҡатнашҡан, унан һуң хөкүмәт ғәскәрҙәре яғына күскән полковник, башҡорт старшинаһы Ҡыҙрас  Муллаҡаев менән тығыҙ бәйләнгән. Ул тархандар нәҫеленә ҡараған. Ҡарттарҙың һөйләүе буйынса, быға тиклем ауыл Келәтаяҡ тип аталған.

Ҡыҙрас старшинаның сығышыШәжәрә В. Вельяминованың “Записки империи Академии наук” (1864. Т. 4., кн. 2. Приложение 6.) китабында баҫылған.:

Юлыш ҡарттың улы

|

Үткәй ҡарттың улдары

  Муллаҡай   Юмай

Ильяс   Ҡыҙрас

   Бикташ

1842 йылда 70 йәшендә        Солтанбәк     Солтанморат

      Урмәмбәт  (1763-1826)  (1763-1831)

Иҫке Яппар ауылында шырау нәҫеле бар. Ул – беҙҙең нәҫел.Шырау – дәртле, уйын-көлкөгә маһир кешеләр (123).

Ауылыбыҙҙа өндәшмәҫ нәҫелдәре лә бар.Өндәшмәҫ нәҫеленән сыҡҡан ир-егеттәр, ысын дуҫ, тоғро иптәш булып ҡалғандар. Был нәҫел кешеләре сер һаҡлай, яҡшы яугир, һәр ваҡытта аманатҡа тоғро булып, ерен, илен һаҡлаусы, яҡлаусы кешеләр булғаны менән үҙҙәренә яратыу, хөрмәт яулағандар (213) [Дүртөйлө ауылы].

Элек өләсәйемдәр әйтә торғайны: дөйә бик сыҙамлы мал, аҙналар буйына һыу эсмәй, ашамай тора ала. Беҙҙең нәҫел дә бик сыҙам, сабыр холоҡло. Шуға ла беҙҙедөйә нәҫеле тип йөрөтәләр (105) [Иҫке Яппар].

Беҙҙең нәҫелдәр ауырлыҡ килгәндә, бер-береһенә терәк булып, ярҙам итеп йәшәр булғандар. Туғандары өсөн йән бирергә лә әҙер булғанға күрә “Терәк,терәкәйнәҫелдәре” тип атағандар (14) [Ҡаҙанғол ауылы].

Беҙ –сыуаш нәҫеленән. Элек бик борон беҙҙең нәҫелдән бер башҡорт байы сыуаш ҡыҙына өйләнә. Сыуаштар ул ваҡыт мосолман динендә булалар, шуларҙан беҙҙең нәҫел киткән (302) [Фәриҙун ауылы].

Ҡоръятмаҫ ауылында иң күп нәҫелдәр:үҫәргәндәр, мәҙиәрҙәр, аҡ түбәтәйҙәр.

Аҡтүбәтәйҙәр – Ҡырҡөйлө мең ауылдары араһында иң уҡымышлыларҙан һаналған, шуға ла уларҙы “аҡ түбәтәйҙәр” тип атағандар. Күп кенә ауылдарға ошо нәҫелдән мөәзиндәр күсеп ултырған. Ауылда ошо тирәлә Морат, Мерәҫ, Сөйәрғол исемле уҡымышлы кешеләрҙе бик яҡшы белгәндәр (287).

Иҫке Ыҙма тауы(235)

Василий Иванович Чапаевтың ҡыҙылармеецтары аҡтарҙы 1919 йылдың май аҙаҡтарында ошо тауҙа ҡамап алып тар-мар итә. Һуңынан ауыл халҡы барып, бик күп мәйеттәрҙе ерләгән. Бабайҙар шулай тип һөйләй ине.

Шарламаҡ – килен һыуы юлы(235)

Шарламаҡ Буранғол ауылынан бер саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Элек-электән был шишмәгә киленде һыу юлы күрһәтергә алып барырҙар ине. Алдан аҡ алъяпҡыслы, матур итеп кейенгән, ҡулдарына  сәк-сәк тотоп алған еңгәләре, унан һуң яулыҡ ябынған, көйәнтәгә биҙәкләп аҫылған силәктәр менән килен, уның артынан бала-саға, йәш-елкенсәк гармунға йырлап барыр ине.

Барғас, килен кеше шарламаҡ төшкән урынға тәңкә һала, доға уҡый, теләк әйтә. Унан һуң  ошо урында йырлап, бейеп, күңел асып алалар. Ҡайтҡанда килендең тулы силәктәрен алмашлап еңгәләре күтәрә. Осраған оло кешеләргә, бала-сағаларға килен кешенән бүләк таратыла. Ҡайтҡас, ошо шишмә һыуынан сәй ҡайнатыла. Был “килен сәйе” була. ”Килен сәйен” батмусҡа  бүләктәр, аҡса һалып эсәһең.

Көпшәкүл (235)

(Ғабдрахманов Абдрахман Мөхәмәтдин улы 60-сы йылдарҙа Аҡҡолай ауылы Бикбулатов Рәхимйән Бикбулат улынан, 1895 йылғы, яҙып алған).

Ниндәйҙер ихтилал ваҡытында бик ҡаты алышта башҡорт яугирҙары ҡамауҙа ҡалалар. Батырҙарса көрәшеп, ҡайһы бер яугирҙар ғына ҡамауҙан сыға алған. Ошо тирә ауылдарҙың береһендәге яугир саптар аты менән ҡамауҙан сығып, Ибрай/ Дүртөйлө туғайына табан әрәмәлеккә борола, артынан килгән карателдәр быны ошо туғайҙа ҡамап ала. Был яугир атынан төшә лә, ҡамсы менән һуғып, ярһыған атын ебәрә, үҙе тиҙ генә көпшә киҫеп алып, күлдең уртаһына сумып, ләм-томбойоҡтарҙы аҡрын ғына ҡуҙғатмай, һыу аҫтынан көпшәһен сығарып тын ала икән.

Туғайҙы арҡылы ла, буй ҙа йөрөп, ҡарамаған тал төптәрен, күл буйындағы ҡамышлыҡты ҡалдырмай эҙләйҙәр быны, ләкин тамам хәлдән тайған карателдәр уны таба алмай.

Аҙаҡтан был яугир сығып, нисек итеп күл ярҙамында иҫән ҡалыуы тураһында халыҡҡа һөйләй. Шунан һуң был күлде Көпшәкүл тип атай башлайҙар. Яугир үҙе Ибрай ауылыныҡы булған тип тә һөйләйҙәр ине.

Бикә түбәһе(274)

(Хузиев Мөлкәмән ишеткән һәм яҙып алған сығанаҡтарҙан)

Аҫылыкүл буйында Бикә түбәһе исемле тау бар. Элек-әүәл ошо тирәләге башҡорт ауылдарының береһендә атта етеҙ һыбай сапҡан, уҡ-һөңгө менән яҡшы ҡулланып төҙ атҡан Бикә исемле ҡатын була.

Был ҡатын ир-егеттәр менән бер сафта, арыу-талыу белмәйенсә, дошмандарға ҡаршы яуға саба, әммә бер алышта бик ҡаты яраланып, вафат була. Бикәне ире бик ныҡ яратҡан була: ҡатынымдың һөйәге сит-ят ерҙәрҙә ятмаһын тип, яуҙаштары менән Асылыкүл буйына алып ҡайта. Шундағы бейек ҡалҡыулыҡта уны ҡәҙерләп ерләйҙәр. Ошо көндән алып был тауҙы Бикә түбәһе тип атайҙар. Еләк йыйырға барғанда һәр ваҡыт оло кешеләр был ҡәбер янына туҡтап, ҡөръән уҡып, хәйер һалырҙар ине. Ҡәбере элегерәк билгеле ине, хәҙер ташы ергә һеңеп, селектәр менән ҡапланып бөткән.

Ярыштау, Ярыш шишмәһе(285)

(Дәүләкән ҡалаһының 3-сө һанлы мәктәп уҡыусылары йыйған материалдарҙан)

Ярыштау – элек мең башҡорттарының йыйын йыйыу урыны булған. Уға төрлө тарафтан, төрлө башҡорт ауылдарынан, һабантуйға йыйылғандар. Иң һуңғыһы революцияға тиклем башҡорт байҙарының, муллаларҙың хәйриә аҡсаһына уҙғарылған һабантуйы булды. Элек-электән бында һәр ваҡыт ярыштар уҙғарылған: көс һынашыу, ҡул көрәше, гер күтәреү, туп ырғытыу, көйәнтә менән һыу ташыу, иң ҡыҙыҡлыһы – ат сабыштырыу.

Йыр, бейеү  бәйгеләре, ҡурайҙа уйнау, сәсәндәр ярышы ла уҙғарыла ине. Ярыштауҙың Ярыш тигән  шишмәһе бар. Тауҙың иң түбәһендә, Көрмәнкәй, Ибрай яғына  ҡараған өлөшөндә, бер изге әүлиә ҡәбере бар. Унда Дим буйы башҡорттарының батыры —Ҡаҙанғол ауылынан Аҙнағолов Минеғәле Аҙнағол улы әйтеүе буйынса, батырҙың исеме – Ҫөләймән., өс көн алышҡандан һуң тауҙа башҡорттар еңелә, яҙғы һыуға ҡушылып ҡып-ҡыҙыл булып ҡан аҡҡан. Март, апрель айҙары булһа кәрәк.

Ул батырҙы Шәриптән бүленеп сыҡҡан бер ауылда, хәҙерге Сакалау ауылы ерендәрәк, булған тип һөйләйҙәр. Ҫөләймән тигән ауыл. Уны карателдәр ут төртөп яндыралар. Ул батыр тау башында үлә,  уны аҙаҡтан ҡәҙерләп  ерләйҙәр, ҡәберен таштар ҡуйып уратып алалар. Азатлыҡ, ирек өсөн көрәшкән, шуға уның ҡәберенә һәр ваҡыт барып, хәйер һалыр булғандар. Хөкүмәт ҡушыуы буйынса, килгән кешеләргә штраф һалғандар, тип һөйләйҙәр. Шуға был ҡәбер янына төндә, Етегән йондоҙ ҡалҡан саҡта, килһәң, һауабы күп була, тиҙәр ине. Тау һыҡтап – шишмәләр барлыҡҡа килгән. Һыуы бик файҙалы, ауырыған кешегә ярҙам итә тип, халыҡ Ярыш шишмәһенә бара ине.

Асылыкүл турында (282)

“Асылыгүл” тип әйтеү, дөрөҫ түгел: элек-электән ата-бабайҙар уны “Аҫылкүл” тип атайҙар ине.

Яңы Тормош ауылы – Буранғолдан күсеп ултырған ауыл. Күсеү 1928 йылдар тирәһендә булды. 9 йорттоң 8-е буранғолдар, бер Ҡупояр мордва бар, ул хәҙер башҡортлашып бөткән инде.

Мин үҙем Буранғолдоҡо. Минең иҫәпләүем буйынса, шәжәрәләргә ҡарағанда, Буранғолға 1740 йылдарҙа нигеҙ һалынған. Беҙҙең бабайҙар Ырымбур губернаҫы Верхурал [Верхнеурал] өйәҙе Абҙаҡ исемле ауылдан килгәндәр. Уларҙың ошондай данлыҡлы кешеләре булған: Ҡыҙрас исемле полковник, ағаҫы Ильяс. Уныһы Туҡ буйында ҡала.  Буранғол исемлеһе тархан нәҫеленән, ҡатыны – Бәбеш, уларҙың Йәмил исемле улы була. Улар бик яҡшы заттан: ҙур атаҫы – Аҡынсаҡ тархан, тирә-яҡта бик данлыҡлы кеше була. Сабай – хәҙерге Сапай ауылына нигеҙ ҫалыусы. Буранғол Иҫке ыҙма буйына ултыра. Тармалыҡ  тигән урында тарманы ҫыуға ҫалып киптереп, эшкәртеп  күлмәк-ыштан теккәндәр.

Иҫке ыҙманан ярты саҡрым алыҫлыҡта Мәсет тауы бар. Буранғол, Сабай, Ҡыҙрас ауылдары – табындар, Буранғолда йәнә ил ҡаймағы, ыҙмайлылар, әҙ генә ҡатайлар бар. Сапай, Ҡыҙраста ҡарағалпаҡ,  шыңғыр, торна, сыуаш аралары, аҙаҡ үтәкәйләр тигәне килгән.

В.И.Даль яҙыуынса,XIX быуатта Иҫке ыҙма урынында Иҫке ауыл булған.

Яңы Тормош ауылы ултырған ерҙә – Шәрифҡул, Ильяс ҡулы, Ҡар ҡулы, Сығыр ҡулы, Иманғол ҡолағы, Мисташ тигән урындар бар.

Асылыгүл янында элек Мисташ мәмерйәһе булған. Мисташ – “мейес таш” тигәндән алынған. Буранда эсенә өс саналы ат кереп тора, йәй көнө балыҡсылар шунда кереп ямғырҙан һаҡлана ине. Хәҙер ул ер убылып күмелде. Заятүләктең Күк дүнәне торған тау Ҡашҡатау тип атала. Ул ерҙәр хәҙер Ҡырынъюл, Ҡырынтау тип йөрөтөлә, сөнки шунан, ҡырын ерҙән, юл һалынған. Нуратау, Ҙур Ҡарағас тауҙары урынлашҡан.

Йырыбаҡҡан(166)

Асылыгүлдән Өйҙөрәккә ташып сыҡҡан һыу юлы ул Йырыбаҡҡан [“Йырып аҡҡан” һүҙенән].

Солтанов Ҡасим бабайҙың һөйләүе буйынса, ошо юл – Яппар башҡорттарының юлы. Өҫкәрәк – Йүкәле Шишмәләре ошо ерҙәргә тиклем йәйге йәйләүҙәре йәйелгән.

Бик борон замандарҙа бер Яппар егете Асылыкүл буйындағы бер ҡыҙға ғашиҡ була. Былар бер йыл йәйләүҙә осрашалар, ике йыл… Өсөнсө йылына, Аслыкүл буйында туйлап, Яппарҙың хәлле генә кешеһе был ҡыҙҙы алып китә. Шунан Аслыкүлдең һыуы ошо Өйҙөрәк буйлап ҡыҙ юлынан Димгә ҡарап аға башлаған, тип һөйләйҙәр ине Ҡоръятмаҫ ауылындағы ҡарттар.

Буранғол ауылы(282)

(Хузиев Мөлкәмән яҙмаларынан)

Был ауыл ҡаңлы табын ырыуына ҡарай. Ауылда әүәл аҡынсыҡ, буранғол, алаҡай, ҡаймағы [ил ҡаймағы], ҡатай, исмаил, имел, таҙ аралары бар ине. Тәңре ҡоштары – ҡарсыға. Ҡыйыу, баш эймәҫ һигеҙ нәҫел бергә берләшеп, ерҙәрҙе һаҡларға, һуңғы алышҡа ҡәҙәр ҡарсыға ҡошо кеүек ҡыйыу булып, торған нигеҙҙәрҙе һаҡларға тип, Ҡарағас тауына менеп вәғәҙә бирешкәндәр. Изге ағастары ҡарағас булған. Был ағас әрһеҙ, һыуға талапсан түгел, тау-таш араһында үҫкән өсөн һайлап алғандар. Сөнки башҡорт яугирҙәре һәр ваҡытта ла тауҙан көс алған, элек аҡһаҡалдар ошолай әйтер булған:

Яуҙа яугир хәлең бөтһә,

Тау баштарын һайларһың.

Дошманыңа түбән ҡарап,

Көс ғәйрәтен алырһың.

Элек, Буранғол ҡарт килеп ултырғанға тиклем, бихисап башҡорт ауылдары булған был тирәлә, ни сәбәп менәндер улар юҡҡа сыҡҡан.

Буранғол ҡарт бик белемле булған. Уның Өмөтбай тигән улы Салауат яуында актив ҡатнаша. Был һүҙҙәр тарихи документтар менән дәлилләнә.

Буранғол ҡарттың Күҫәк Буранғол исемле улы 1736-1817 йылдарҙа старшина булып тора. Өмөтбай Буранғол исемле улы – 1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиән восстаниеһында актив көрәшсе. Ул ошо тирә-яҡ башҡорттарының етәксеһе була. 1834 йылғы ревизияла  Күҫәктең улдары – зауряд сотник Ғайса 46 йәшлек, уның улдары (Әхтәм, Әхтәрәй, Әхмәҙи) күрһәтелә.

Уртансы улы Исхаҡ – 62 йәшлек (улдары: Ғәйнулла, Сәйфулла, Фәтҡулла).

Оло улы Ғөбәйҙулла – 63 йәшлек (уның  ҙур улы Ҡаһарман – улдары: Иргиз, Юныс; икенсе улы – Райман, өсөнсө улы – Зәйнулла һәм Нариман). Юсуп 64 йәшлек, беренсе улы – Сөләймән – Шаһигиҙгән – Хоҙайбирҙе.

Икенсе улы – Мөлкәмән (улдары: Әмирхан, Ноғоман, Ғилман). 1795 йылда был ауылда 24 йорт иҫәпләнһә, 88 ир затынан башҡорт иҫәпләнә. 1843 йылғы ревизия күрһәтеүе буйынса, 361 кеше йәшәп, 560 бот яҙғы иген культуралары сәсәләр.

1920 йылда 188 йорт иҫәпләнеп, уларҙа 884 башҡорт йәшәй.

Иҫкәрмә: Элек башҡорт ғаиләләрендә бер нисә ғаилә йәшәгән. Атаһы улдарын өйләндереп ҡырға түгел, төп нигеҙгә төкәтмә һалындырып, шунда сығарыр булған. Былай эшләгәндә бер нисәнән торған ғаилә бер ҙур ғаилә булып иҫәпләнеп, хөкүмәткә бер генә налог түләр булғандар. Был бик отошло булған. Ауылда ҡатын-ҡыҙҙар һаны айырым осраҡтарҙа ғына иҫәпкә алынған, күберәк ир-ат затынан булған һандар тәшкил иткән.

Яңы Тормош ауылы – Буранғол ауылынан бүленеп сыҡҡан ауыл. Күҫәк Буранғол ауылда абруйлы старшина, уҡымышлы сәсән мулла булған, үҙ өйөнә төкәтмә мәктәп асып башҡорт балаларына белем биргән. (Төкәтмә – торған өйгә ҡушып эшләнгән йорт). Үҙе үлгәндән һуң Ғайса сәсән был эште дауам итә.

Яңғыҙҡайын ҡәберлектәре (23)

Ауылда иң беренселәрҙән булып тракторға ултырған механизатор Ишмөхәмәтов Хәбиәхмәт Ишмөхәмәт улы,Яңғыҙ ҡайынлыҡ ҡәберлектәре тураһында ошоларҙы һөйләне:

– Элек-әүәл, тимер юлы үткәнгә тиклем Дәүләкәндән, был ерҙәрҙә ҡуйы урманлыҡ булған, ағастар ҡырҡылып яндырылған – күмерен Дәүләкәнгә ылау-ылау менән илткәндәр. 30-сы  йылдарҙа ошо ерҙәрҙә ер һөргәндә, биш-алты йорттоң нигеҙенә тап булдыҡ. Ерҙе соҡоп буралар буралған булдымы икән, ярым янған, сереп бөткән бүрәнәләрҙе өйөп, баҫыу уртаһында яндырҙыҡ. Ошо урында бихисап элекке таштан эшләнгән үткерләү сарҙары ла бар ине. Береһен Лоҡманхәким алып ҡайтты, нимә эшләткәндер инде. Яңғыҙ ҡайын ҡырын һөргәндә (хәҙер ошо ергә уҫаҡ, унан һуң ҡарағас посадкаһы ултыртылған), бер ҡәберлеккә тап булдыҡ, уның һөйәктәрен  йыйып, ошо посадка эсенәрәк ерләнек. Был ағас янында тағы ла  бер нисә ҡәберлек бар, ул турала тарих уҡытыусыһы Хәмзә Муса улы ла һорашып яҙып алғайны. Бер көн уға ошо урындарҙы, элекке тимерлек урындарын күрһәттем (60-сы йылдарҙа).

Дүртөйлө ауылы(215)

Беҙҙең ауыл бөрйән ырыуы, яйыҡ ҫыбы башҡорттарына ҡарай. Был ырыуға Ибрай, Дүртөйлө, Иҫке, Яңы Көрмәнкәй, Ҡыпсаҡ, Ҡайып, Тәүәтәй, Иҫке Себенле, Ҫарыш ауылдары керә. Әүәл ихтилалда ҡатнашҡандары өсөн Ирәндек буйына Брагинды үлтереү ваҡиғаларынан һуң – батшаның каратель отряды ебәрелә. Аяуһыҙ күп халыҡ ҡырыла, ауылдарға ут төртөп яндыралар. Күп кеше Ябыҡҡарағай урманына инеп йәшеренеп ҡала. Бер килке халыҡ Дим буйындағы мең башҡорттарына килеп төпләнә. Иҫке Көрмәнкәйҙә – мең башҡорттары, улар рөхсәте менән бер килке бөрйән ырыу халҡы ошонда урын ала. Дүртөйлөгә яңы бөрйән ырыуҙары нигеҙ һала, был яҡынса 1756 йылдарҙа була (215).

Был яҡтарҙа Салауат яуында абруйлы, белемле, халыҡ алдында хөрмәт яулаған Аҫлай Көрмәнкәй исемле батыр етәксе була. Ул сығышы менән Иҫке Көрмәнкәй ауылыныҡы. Быны тарихи документтар ҙа дәлилләй (Крестьянская война 1773-1775 гг. на территории Башкирии. – Уфа, 1975. С. 281.)

Аҫлай ҡарамағында 144 йорт иҫәпләнә. Ошондағы һәр бер кеше старшинаға тоғро булып ҡала, улар ихтилалдың һуңғы көнөнә тиклем көрәшәләр. Шулай уҡ Көрмәнкәй ҡарттың икенсе улы ла уҡымышлы кешеләрҙән һанала. Уның исеме – Садыҡ мулла, ул, мәктәп асып, балалар уҡыта, 1746-1824 йылдарҙа мәктәп һалдыра.

Атаһы үлгәс, Иҙрис исемле мулла старшина булып ҡала, 1792 йылдан башлап түрә була. Ул атаһының эшен дауам итә. Уның ике улы Шиһап, Ирғыҙ, өсөнсө улы Хөсәйен – белемле  офицер, есаул булып хеҙмәт итә. 1812 йылғы Ватан һуғышы яугире. Хөсәйендең дүрт улы була: Бикташ, Солтанғол, Солтангәрәй, Шәймәрҙан. Ейәне  Ҡыҙрас  Ҡатайун 1808 йылда тыуа.

1834 йылда Иҙрис Садыҡов һәм старшина Яҡшымбәт Илгәш менән яңы ауылға күсеп, 15 йорттан торған Яңы Көрмәнкәй ауылына нигеҙ һалалар. Ул Димдең уң яҡ ярында, Дәүләкәндән ике саҡрым  алыҫлыҡта була.

1795 йылда был ауыл 44 йорттан тороп, 216 башҡорт иҫәпләнә. 1920 йылда, халыҡтың хисабын алған мәғлүмәттәргә ҡарағанда, Иҫке Көрмәнкәйҙә 444 башҡорт йәшәһә, Яңы Көрмәнкәйҙә 465 башҡорт һәм рустар йәшәй башлай. 1917 йылда Иҫке Көрмәнкәйҙә – 103 йорт, Яңы Көрмәнкәйҙә 98 йорт иҫәпләнә.

Был ауылдарҙа мең, бөрйән ырыуына ҡараған – йүкә, күсә, ҡуян, һайыҫҡан, эндәшмәҫ, иван ырыуы кешеләре йәшәй.

1812 йылғы Ватан һуғышында Итҡусты Әбделмәннәнов исемле батыр яугир  ҡатнаша. Ул ошо һуғышта 2-се башҡорт полкында булып, Парижды алыуҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн ике көмөш миҙал менән бүләкләнә.

  1. Ғайсин Яхъя, Исмәғил ауылы
  2. Зарипов Әблифазыл, Усманов Нәғимйән, Солтанов  Ҡорманғәли
  3. Таһиров Ниғмәтулла, Шаһиев Ш. Яңы Яппар ауылы.
  4. Абдрахманов Әптрәхим, Ҡаҙанғол ҡасабаһы.
  5. Сәйфетдинов Ғилметдин, Ҡаҙанғол ауылы.

Уларҙың һөйләүе буйынса, Ҡырҡөйлө мең башҡорттары ҡырҡ ырыуы килешеүе менән берләшкән. Был ырыуҙа Дәҫтән – беренсе тархан булған. Уларҙың үҙәге – Бигеш ауылы (Шишмә районы), хәҙер был ауыл Әлбәй ауылына ҡушылған. Был мәғлүмәттәр тарихи документтарға тап килә. 1795 ревизияла Әлбәй, Бигеш ауылдары Дәҫтән түбәләре тип атала.

Күп башҡорт ауылдары, 1795 йылғы ревизияға тиклем булған ауылдар,  восстаниела ҡатнашҡандары өсөн юҡ ителәләр.

Был турала тарих уҡытыусыһы, райондың күренекле шәхесе Миниғолов Хәмзә Муса улы (1928 йылғы ) яҡшы белә ине. Шулай уҡ, уның һөйләүе буйынса, ошондай  ауылдар булған: Иҫке Йорт, йәки Түбәнге Яппар – ошо ауылдан Аллағол исемле юлбашсы, дәү, ҡурҡыу белмәгән батыр, ҙур болала  ҡатнашҡаны өсөн дар ағасына аҫыла. Уның Алпамыша тигән ҡушаматы булған. Бер аҙна үткәндән һуң ғына был батырҙы  ошо ҡалҡыулыҡҡа ерләй алғандар.

Балҡантау турында(251)

Был тау Мәкәш, Ташлы ауылдарында урынлашҡан. Олатайым Фәйзулла һөйләүе буйынса, элгәре тирә-яҡта дошмандарҙың килеүен иҫкәртеп тороу өсөн тау баштарына, ҡалҡыу урындарға һаҡ ҡуйылған. Яу хәүефен һиҙгән һаҡсылар ошо тауҙар аша дошман килерен алдан иҫкәртеп, төтөн, ут һалыр булғандар. Ҡыпсаҡ Асҡарҙа – Эткенәй, Илсеғолда – Нарыҫтау, Иҫке Көрмәнкәйҙә – Ярыштау, Ҡаҙанғолда – Мәсет тауы, Яппарҙа – Алпамыша ҡалҡыулығы, Ҡараяҡупта Ҡыҙҙар тауы. Бер-нисә сәғәттә илгә әфәт килгәндә, башҡорттар ошо тауҙарға ҡарап яуға күтәрелер булғандар.

Эй, Балҡантау, бейек тау,

Эй, Балҡантау, нурлы тау.

Мең иленең күп ғазаптан

Һин ҡотҡарған изге тау.

Эй, Балҡантау, бөйөк тау,

Эй, Балҡантау, данлы тау.

Күп батырҙар илем тейеп,

Башын һалған изге тау.

Эй, Балҡантау, һаҡсы тау,

Эй, Балҡантау, серҙәш тау.

Илгә әфәт килгәндә,

Хәбәр итә торған тау.

Эй, Балҡантау, күркәм тау,

Эй, Балҡантау, матур тау.

Аҡһаҡалдар кәңәш иреп,

Түбәһендә йыйған тау.

Эй, Балҡантау, мәрхәмәтле,

Мөхәббәтле зифа тау.

Йәш-елкенсәк осрашып,

Вәғәҙә бирешкән һылыу тау.

Эй, Балҡантау, түбәләрең

Болоттарға олғашҡан.

Ата-бабам ҡул күтәреп,

Тәсбих әйткән изге тау.

Аслыкүл тирәһендәге башҡорттар – ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттары. Изге ҡоштары – ҡарағош, ағастары – ҡарағас ағасы. Орандары – Салауат, тамғалары – тәҙрә. Изге байрамдар үткәреү урыны – Ҡарағас тауы. Ҡоръятмаҫ, Алға, Ҡыҙыл Тормош ауылдары инә.

Бынан тыш, ҡаңны ырыуына ҡараған башҡорттар күп, уларҙың изге ҡошо торна, ағастары – ерек, ораны – Тәңре булған. Ҡаңныларға Буранғол, Сапай, Ҡыҙрас, Ҡарапай, Ҡаңны-Төркәй ауылдары инә (266).

Минең шәжәрәм(299)

  Ҡапай

  Һөйәрғол

  Аллағол

  Хәсән

  Әсәҙулла

  Миңлеғәли

  Әлифә

Айғырял ҡалҡыулығы (34)

(1876 йылғы Солтанғәлина Мөслимәнән ишеткән)

Элек Ҡаҙанғолда бер байҙың бик күп йылҡылары булған. Йылҡы өйөрөн һәр ваҡытта бик ғәйрәтле өйөр айғыры ҡарап йөрөгән. Иртән иртүк айғыр өйөрҙө алып сығып китеп, кис яңынан алып ҡайтыр булған. Ҡаҙанғол ауылынан 300 метр алыҫлыҡта (көньяҡтараҡ урынлашҡан ҡалҡыулыҡта), был өйөр айғыры һәр ваҡытта аттарҙы туплап ял итергә йыйнар булған. Шуға был ҡалҡыулыҡты “Айғыр ял итеү урыны” йә булмаһа “Айғырял ҡалҡыулығы”, тип атай башлағандар.

Тарихи документтар буйынса,XIX быуаттың 60-сы йылдарынан алып, Ҡаҙанғол ауылында Йәғәфәр исемле кеше иң байы һанала. Ауыл ҡарттарының һөйләүе буйынса, таштан һалынған һарайҙары булған, бик күп һыйыр малдары, һарыҡтары була. Хеҙмәтселәр тотҡан. 20-нән артыҡ йылҡы малы тота. Был сығанаҡтар тарихи архив документтары менән дәлилләнә.

Ниңә “Байрамыш” тип атала?(47)

Байрамыш – Димдең эскә ингән ҙур ҡултығы. Ошо урында йыл һайын башҡорт ауылдарының аҡһаҡалдары байрам ашына, кәңәшмәгә йыйыла торған булғандар. Ошо урын менән бәйле бәйет —Бәйет – бындашиғыр мәғәнәһендә. – ред.:

Кәңәшле ил көн күрер –

Боронғолар әйтеме.

Байрам ашына йыйыр

Илдең аҫыл ирҙәре.

Байрамыш буйҙары гөрләй,

Изге кәңәш ҡорғанда.

Төрлө тарафтарҙан килгән

Аҡһаҡалдар булғанда.

Ошо уҡ бәйетте Исмәғил ауылында йәшәүсе мулла Ғайсин Яхъя белә.

Гөләшә ҡалҡыулығы(61)

(Мәктәп музейынан алынған яҙыу)

Гөләшә – гөл өләшә торған изге урын, унда ауыл зыяраты, әрүахтар ята. Ғөрөф-ғәҙәт буйынса, зыяратта элек-электән үҙ үлеме менән үлгәндәрҙе  генә ерләгәндәр. Эсеп, боҙоҡлоҡтар ҡылған кешеләрҙе зыяратҡа индермәгәндәр.

Мөлим-мөлим ҡәрҙәштәр,

Ғәлиәссәләм пәйғәмбәр

Беҙгә әйтеп ҡалдырған:

Ислам дине бөйөктөр,

Биш фарызын үтәргә

Һәммәбеҙгә кәрәктер.

Саф булған, аҡ күңелле

Мөьмин мосолман кеше

Биш ваҡыт намаҙ уҡыр,

Ураҙаһын ҡалдырмаҫ,

Зәҡәт саҙаҡа бирер,

Изге урындарға барып,

Саф күңелдән хаж ҡылыр.

Шуларҙы үтәгән кеше

Изгеләрҙән һаналыр,

Фани донъянан китеп,

Әхирәтлеккә ингәс,

Гонаһ ҡылмаған бәндәне

Хур ҡыҙҙары ҡаршылар.

Һинең алдыңа килеп

Гөл өләшә икән, ти,

Гөләшәгә итер, ти.

Сирмеш күле (6)

(Ҡаҙанғол музейы архивынан)

Ауылдың ситендә, Дим яры буйында, айырым бер йорт булған. Уның хужаһы ауылдағылар менән бик аралашып бармаған. Төп кәсебе – балыҡсылыҡ, мурҙа, йылым үргән, ҡош-ҡорт оялары, суман (талдан эшләнгән ҙур һауыт иген һалыу өсөн), шуларҙы эшләп һатыу кәсебе менән шөғөлләнеп көн күргән. Балыҡ һалыу урынын, күлде, “Сирмеш күле” тип атайҙар. Ирле-ҡатынлы батып үләләр был күлдә.

Биктимер тирәге (6)

Ҡышҡы юл – Димдең аръяғына сыға  торған урын, һыу туңғас – шул ерҙән 30 метр самаһы бер ҡарт өйәнке үҫә. Шул өйәңкенең өҫкө өлөшөн һәр ваҡыт ҡорт ҡуныу, умарта ҡуйыр өсөн Биктимер исемле кеше киҫеп торған. Ваҡытында ул бик күп умарта тотҡан, бал һатыу кәсебе менән шөғөлләнгән. Ошо ерҙе “Умарта тирәге” лә,  “Биктимер тирәге” лә тип йөрөтәләр.

Ҡаҙанғол ауылындағы нәҫел аралары(21; 34)

(Ҡаҙанғол музейынан, 1976 йыл)

1.Ҡуяндар - әрһеҙ, үрсемле, тәбиғәттең ниндәй ваҡытына ҡарамаҫтан яраҡлашҡан, етеҙ, бар эшкә лә өлгөр халыҡ. Улар кәрзин, һауыт-һаба, көнкүреш яраҡтарын бик оҫта үреп эшләгәндәр.

2.Ҡойҡалар – түҙемле, ныҡлы халыҡ. Улар тояҡтан бик оҫта итеп амулеттар эшләп, кәсеп иткәндәр. Тояҡтан эшләнгән амулет, бер ваҡытта ла туҙмаған, шуға ла ул ныҡлылыҡ, көслөлөк билгеһен йөрөткән. Ҡойҡалар үҙҙәре лә бит бер ваҡытта ла бирешмәй торған, әрһеҙ халыҡ. Был нәҫелдең бик күп оҫталары, ювелир биҙәү әйберҙәре эшләп, ошоларҙы һатып, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ яҡтарына барып, әйберҙәргә алыштырғандар.

3.Ҫәпрәләр - ҡыҙҙары бик уңған, сабыр холоҡло, элек-электән оҙон сәсле булған; тоғро нәҫел уларға ышанырға була. Һүҙсән булып, ғәйбәт тигән нимә ят булған ҫәпрәләргә. Уларҙың хәтерҙәре бик яҡшы, зирәк. Улар араһынан бик күп сәсәндәр сыҡҡан. Тарихты бик яҡшы белеп, булған ваҡиғаларҙы һаҡлай белгәндәр. Балаҫ оҫталары.

4.Һарт-ҫарттар. “Ҫарт эшләгән эше шарт” – тиҙәр улар хаҡында: маҡсат ҡуйып, шарт ҡуйып эшләгәндәр һәр эште. Уларҙы алдау бик ҡыйын, шарт ҡуйып, килешеү буйынса эш хаҡын алғандар. Улар – балта оҫталары, төрлө әйберҙәрҙе, ағастан һауыт-һабаларҙы оҫта эшләгәндәр.

5.Сәрмә - ултыраҡ тормош алып барыусы халыҡ. Атаһы өй һалһа, балаһы йыраҡ китмәгән (атай торған ауылдан йыраҡ китергә тейеш булмаған). Бәлиғ булып өйләнгәс, өй һалып, башҡа сығырға тейеш. Бер әйтем бар: “Сәрмә бәлиғ булғас, атай йортонда тормаҫ”. Дәртле халыҡ – улар араһынан бик күп йыраусылар (йырсылар) сыҡҡан. Кирбесте бик оҫта һуҡҡандар.

6.Торна – изге ҡош, башҡорттарҙың тәңре ҡошо. Бәлиғ булып өйләнһә, торналар һөйгән йәрҙәренә тоғро булып ҡалған. Һөйгән йәре булһа, күҙ күрмәҫлек ерҙән бейектә осоп, торна ҡысҡырыр, ти, “тороҡ-тороҡ, торайыҡ, – тип. – Тоғро булам ғүмергә”, – ти икән.

7.Көҙән – нәҫелдәре атаҡлы балыҡсылар, ниндәй күлдә ниндәй балыҡ, ҡай ваҡытта балыҡ ҡаба, шуларҙы бик яҡшы белгәндәр. Балыҡсылыҡ уларҙың төп кәсебе булған. Ау, нәрәтәне бик яҡшы үргәндәр, мурҙа, балыҡ тотоу әйберҙәрен яҡшы талдан үрә белгәндәр. Күл-йылға бүлеп шунда ау, мурҙа һалыр булғандар. Ҡатындары балыҡтан төрлө ризыҡтарҙы оҫта бешергән, балыҡты яҡшы итеп тоҙлай, киптерә, ыҫлай белгәндәр.

8.Сыуаш – йыуантаҡ, йыуан, тиҙәр. Ирҙәренә ҡыҙыу ҡанлылыҡ хас. Ҡатын-ҡыҙҙары бик дәртле, яҡшы йырсылар, оҫта бейеүселәр булған. Уҡыуға әүәҫ нәҫел.

Элекке ата-бабайҙар һөйләүе буйынса, һигеҙ нәҫелде берләштергән Ҡаҙанғол ауылының тамғаһы – өҙәңге. Мәғәнәһе: урталағы тура таяҡ – башҡорт булып тыуғанһың икән, үҙ халҡыңа бер ваҡытта хыянат итмәй, тура юлдан тайпылмай, алға барыу билгеһе. Юғарыға, мәғрифәтлеккә ынтылыу. Ике яғындағы ярым ай – һаҡлау билгеһе, ул нәҫелдәр араһында һатлыҡ йәндәр булырға тейеш түгел, бер уртаға (берлеккә) берләшергә тигән мәғәнәне аңлата. Быны быуын-быуын белергә тейеш. Был әйтем һүҙҙәрҙе мәҙрәсәлә уҡығанда Исхаҡ мулла әйткән. Яппар араларында ошо уҡ тамға – өҙәңге, мәғәнәһе бер үк. Тәңре ағастары – ҡайын ағасы, аҡлыҡ, сафлыҡ билгеһе.

Ҡаҙанғолдарҙың – 8 ырыуҙың – тәңре ағасы ҡайын булған, изге ағас; тәңре ҡошо – ҡарсыға, изге ҡош һаналған. Тел асҡысы төбө, йәғни, орандары – алаҫ[ут. – Редактор. Артабан:ред.].

Ниңә “Шонтаҡ күле” тип атала? (160)

Ғайсин Яхъя олатайҙың һөйләүе буйынса, Шонтаҡ күле Исмәғил ауылы янындағы иң ҙур күлдәрҙең береһе. Бик балыҡҡа бай, ваҡытында 5-6 урындан шишмә һыуҙары менән тулыланып тораған күл. Тирә-яғы ҙур тирәктәр менән уратылған булған. Һуңғараҡ шишмәләр ҡороған, ағастарын киҫкәндәр. Был хәл бигерәк тә тимер юлы үткәс, һәр бер ауылға күпмеҙер күләмдә хөкүмәткә күмер тапшырырға  задание бирелгән заманда булған.

Шонтаҡ күл бәйете

Шонтаҡ күлкәйҙәре, эй, матур,

Тирә-яғы зифа ҡамышлы.

Зәңгәр һыуың һинең тулылана,

Һалҡын шишмәләрҙән көс алып.

Шонтаҡ күлкәйҙәре, эй, томбойоҡ

Тирә-ярҙарыңда тирбәлә.

Хистәрем дә моңһоуланып китһә,

Ярҙарына килеп хәл алам.

Шонтаҡ күлкәйҙәре һинең кеүек

Балыҡлы ла күлдәр бар микән?

Беҙ үҫкәнбеҙ шундай гүзәл ерҙә –

Ҡәҙерҙәрен белгән бар микән?

Күлдең исеменә килгәндә, былай тип һөйләйҙәр. Балыҡҡа бай булған күлдә ҡыш көндәрендә боҙ аҫтында балыҡтар күренеп торған, уларҙы таяҡ менән һуғып ала торған булғандар. Ә яҙ көнө, балыҡтар ыуылдырыҡ сәскәндә, ҙур-ҙур суртандар һыу өҫтөнә сығып йөҙгән, быларҙы таяҡ ҡаҙау менән алыуы бик еңел булған. Шуға ла шоң-шаңлап, таҡ-тоҡолдап һуҡҡандар. Шулай итеп, Шон-таҡ, шон-таҡ тигән тауышҡа оҡшатып, күлдең үҙен дә Шонтаҡ тип атағандар.

Кәмәсапҡан, Йәнбәй-Янбай, Нөкәй / Мөкәй төбәктәре (74)

Кәмәсапҡан тигән урындар элек ҡалын урмандар менән ҡапланған булған. Шишмә аҡҡан урында, уң яғында, өй нигеҙҙәре, ватыҡ, янған көршәк ярсыҡтары бихисап. Ошо урында Йәнбәй исемле ҡарт йәшәгән. Уның сабынлыҡтары булған. Ҡаҙанғолдар был урынды Йәнбәй-Янбай төбәге тип йөрөтәләр.

Кәмәсапҡан – Йәнбәй-Янбай ҡарттың улдары кәмә эшләгән урын (исеме шунан килә). Сәйфетдинов Ғилметдин олатайҙың һөйләүе буйынса, шишмә башында Йәнбәй ҡарттың йорттары булған. Йәнбәй төйәген, ҡарттың элек бесән сапҡан урындарын Ҡаҙанғолда белмәгән кеше юҡ. Йәнбәйҙең телһеҙ улы Нөкәй мал көткән төбәкте Нөкәй-Мөкәй төбәге тип йөрөтәләр.

Нөкәй / Мөкәй төбәге бәйете (286)

Йәмле генә Димкәй, ай, буйҙары

Һутлы ғына йәшел үҙәнле.

Шул ерҙәрҙә аттар көтә икән

Телһеҙ генә Нөкәй мөкәйләп.

Йәмле генә Димкәй, буйҙарында

Йәш имәндәр үҫкән теҙелеп.

Баш эйергә ҡушҡан яуыз дошман

Ғорур торған ғәзиз ҡәрҙәштәр.

Йәнбәй / Янбай бәйете (74)

Йәнбәй генә ҡарттың төйәге,

Оҫтаханаларға бай инең.

Етмеш кенә һөнәр эйәһе –

Етмешкә баҫҡан ир инең.

Һай! Етмеш йәшлек оҫта һин инең,

Йәнбәй генә ҡарттың, ай, улдарын

Тирә-яҡта хөрмәт иткәндәр,

Алтын ғына ҡуллы, ай, улдары

Халыҡҡа ла файҙа иткәндәр.

Йәнбәй генә ҡарттың төйәген күреп,

Күп кешеләр хайран ҡалғандар.

Эшләгәндә әйберҙәрен алып,

Ҡыуанғандар барса тирә-яҡ,

Шатланғандар ауыл ҡарттары.

Яуыз ғына дошман, ай, бер килеп,

Төйәгеңде һинең юҡ иткән.

Дөрләп кенә янған, ай, донъяңды күреп,

Йәнбәй ҡартта нисек түҙгәндер?

Яуыз ғына драгун нисек ҡулың барҙы

Ил ағаһын яза ҡылырға?

Бармаҡтарын ҡылыс менән сабып

Нәфрәт кенә беҙҙә уяттың.

Бәлиғ кенә булмаҫ, ай, улыңдың

Телкәйен дә тотоп киҫкәндәр.

Дошмандарға башын эймәйсә,

Эй ҙә батыр заттан Йәнбәй ҡарт,

Ил ағаһы Йәнбәй, һин батыр.

Йәнбәй ҡарттың бик күп малы булған. Һуңынан теле киҫелгән имгәнгән улы ҡалған малдарын көтөп көн күрә, Шәрип менән Ҡаҙанғол аҫмаһында бер төбәк бар, малдарын һәр ваҡыт шунда көткән, теле булмағанлыҡтан аттарына “ну-кай” тигән ауаз ғына сығара алған. Уның хөрмәтенә был төбәкте Мөкәй тип йөрөтә башлағандар. Сирләп бер үҙе генә ҡалған Мөкәйҙе инәһе яҡлап бер туған апаһы Ябалаҡлы ауылына ала. Тыуған яғын һағынып, көн дә шишмә янына килеп, был ғәрип илар булған. Уның хөрмәтенә Ябалаҡлы ауылында шишмәгә Мөкәй тип уның исеме бирелә.

Фәриҙун ауылы ҡайҙан килеп сыҡҡан? (160)

Фәриҙун ауылы 1917 йылда барлыҡҡа килгән тигән ҡайһы бер мәғлүмәттәргә мин ҡырҡа ҡаршы. Был – кемдеңдер уйлап сығарыуы.

1910 йылдарҙа Столыпин закондары сыҡҡан. Ошо ваҡытта Фәриҙун ауылы 4-5 йорттан торған ауыл ине. Уға нигеҙ һалыусы Фәрит оҙон. Ауылға Оҙон Фәрит, һонтор Фәрит исемле (ҡушаматлы) кеше нигеҙ һалған. “Фәрит оҙон” – шул һүҙҙән “Фәриҙун” ялғанып эшләнгән. Быны башҡорт осондағы кешеләр белергә тейеш.

Революциянан һуң, күсеп ултырған кешеләр иҫәбенә, ауыл ҙурайҙы, был 30-сы йылдар тирәһе булғандыр. Бында фермалар төҙөй башланылар, иген келәттәре, бер контор кеүек нимәне шул 22-се йылдар тирәһендә һалғандарҙыр инде. Шул Фәрит тигән кешеләр революцияға тиклем һәр ваҡыт балыҡсылыҡ менән шөғөлләнделәр, кис мурҙа, нәрәтә һалып, иртән Дәүләкәнгә илтеп һатырҙар ине. Фәриҙун күлдәре балыҡҡа бик бай булды, бында табан, ҡара балыҡ тоторға була ине. Дәүләкәндә ниместәр [немецтар] быны көтөп, һорап алалар ине. Исмәғилдән дә бик күптәр шул шөғөл менән былашты.

Өйрәккүл (160)

Был бик ҙур күл, Исмәғил башҡорттарының яратҡан балыҡлы күле булған. Бында яҙын, йәйен бик күп ҡоштар, ҡыр ҡаҙҙары, аҡҡоштар һәм бихисап күп өйрәктәр булған. Шуға “Өйрәк күле” тип атағандар. Ә ауылы 5-6 йорттан булған, күлдең исеме менән “Өйрәккүл ауылы” тип аталған. Һуңынан ер алынғандан һуң, халыҡтың ай-вайына ҡарамай, уларҙы кире Исмәғилгә ҡайтаралар. Хәҙерге көндә был нәҫелдән Минигәрәевтар йәшәй. 1812 йылда Исмәғил ҡарт француз яуында ҡатнаша. Ырымбур губернаторынан ерҙе мәңгеләштереү буйынса грамота алып ҡайта. Был ваҡытта уға 56 йәштәр самаһы була.

Ярыштауҙа әүлиә ҡәбере (6)

Был хәл һуғыш башланыр алдынан, 39-сы йылдарҙа булды, булһа кәрәк. Элек күлдәрҙә, Дим йылғаһының үҙендә лә, балыҡ бик шәп була ине. Мин һәр ваҡыт, күлде ситәнлек менән бүлеп, талдан үрелгән мурҙалар менән тота инем балыҡты. Йәй көндәрендә табан, ҡара балыҡ иң үтемле тауар ине. Уны әҙерәк ләмгә төрөп, һыу һалып мөгәрәпкә ҡуйһаң, ике-өс көн тере килеш һаҡларға була ине.

Аҙыраҡ йыйғас, иртәнге сәғәт 4-тәр тирәһендә тороп, уны Дәүләкәнгә илтеп һата инек. Дәүләкәндәр, көтөү ҡыуғанда эләкһәң, шундуҡ алып бөтәләр ине, баҙарға сығырға ла түгел. Бер барғанда иртән Ишдәүләтов Байбулат  та осраны. Ул Йүкәлекүл яғына үҙенең нәрәтә, ауҙарын һала ине. “Нәрәтә, ау кәрәк булһа, минең Дәүләкәндә сыбыҡ осо нәҫелдәр бар, әйҙә шуларға керәйек, Сәхиулла ҡарт бәйләп һата нәрәтәләрҙе”, – тине.

Керҙек. 80-гә етеп килгән аҡ һаҡаллы ҡарт Сәхиулла менән таныштырҙы. Бихисап ептән үрелеп бәйләнгән йылым, ау – нимә генә юҡ инде. Барыһын да күрһәтте.

Ҡарсығы Мәликә исемле, ул да ҡартына ау ҡорамалдарын үрергә ярҙам итә икән.

Сәй эсеп, донъя хәлдәрен һөйләшкәс, ошо ҡарсыҡ әйтте (Байбулаттың йыраҡ ҡына булһа ла инәһе яҡлап апай тейешле кешеһе икән): “Донъялар  бик болғанырға тора. Байбулат, һеҙгә лә килеп етәр сират. Ярыштауға барып, доға уҡып, хәйер һал”, – тине. Ҡайтҡас, беҙ йома көн иртүк Байбулат, тағы Фәхретдин ҡарт (ул ваҡытта йәш ине) өсәүләп шул Әүлиә ҡәберенә киттек. Теге әбей өйрәтеүенсә, тау итәгенән башлап 70 аҙым атлап барабыҙ ҙа (өҫкә табан тауға), тиҫбе тартып тәһлил әйтәбеҙ. Шулай тауға менеп еткәнсе 40 тапҡыр ултырып, тиҫбе тарттыҡ.

Был ҡәберлек билгеле урында, Ибрай менән Иҫке Көрмәнкәй яғында, урынлашҡан. Шунан ошо ҡәберлеккә килеп, Ҡөръән сүрәләрен уҡып, хәйер һалдыҡ.

Теге әбейҙең әйтеүе буйынса, ул батыр үлһә лә, уның рухы йәшәй, шуға ышанып унан һораһаң, теләктәрең ҡабул булыр, ти.

Ул батыр беҙҙең иреклек, иркенлек өсөн көрәшкән, ҡыйырһытылған, етемдәрҙе яҡлап: “Миңә ышанып инанғандар ғүмерле булыр – беҙ юҡҡа көрәшмәнек”, – тигән.

Шул тау башында башҡорт ғәскәрҙәре  өс көн, өс төн ҡамауҙа булған. Үҙенең бер яҡын дуҫын төндә, нисек тә ошо тоҙаҡтан сығып: “Минең ҡылысым эйелде тип, беҙҙең егеттәр ошонда ятып ҡалды тип, иламаһындар ҙа, ҡайғырмаһындар ҙа, беҙҙең яҡта дөрөҫлөк булды – беҙҙең рухты дошман бер ваҡытта ла  еңә алмаясаҡ тип халыҡҡа еткер”, – тигән.

Теге дуҫы бик ныҡ тырышлыҡ менән  ҡамауҙан ҡотолоп, яраланған килеш Ибрай ауылына килеп, батыр аманатын тапшырып үлгән.

Ошо хәйер-доғалар йөрөттө микән, контузия алып та, үлем аҫтына кермәнем, иҫән ҡайттым.

Теге ике кеше лә, Байбулат менән Фәхретдин ҡарт та, һуғыштан иҫән-аман йөрөп, бик ҡартайып вафат булдылар. Мәликә ҡарсыҡ ул ваҡытта, 39-сы йылдарҙа, шул 80-гә еткән булдымы икән, Сәхиулла ҡарттан әҙерәк өлкәнерәк кеүек күренде. Батырҙың исемен Ҫөләймән тине, Ҫөләймән әүлиәгә барығыҙ, тине.

Берҡаҙған күле(279)

Ул күл Алғанан 1,5 саҡрым Мәкәш ауылына тиклем һуҙылған булған. Һуңғы быуатта һөрөнтө ерҙәрҙе күбәйтеү өсөн ерҙәрҙе ошо күл  ярына тиклем һөргәндәр. Шунан төбөнә ләм, унан һуң ҡамыштар үҫеп, күл һаҙлыҡҡа әйләнә. Ата-бабаларыбыҙ һөйләүенсә, бында элек берҡаҙған ҡоштары – пеликандар килер булған. Балыҡ, бик күп баҡа уларҙы йәлеп иткән, күрәһең, бында һай булғанға уларҙы тотоуы бик еңел булғандыр. Һуңғы тапҡыр был ҡоштарҙы 1905 йылдарҙа күргәндәр, тип һөйләйҙәр ине.

Әкеш тауы(279)

Асылыкүл буйында элек кантун ваҡытында бер ихтилалда ҡатнашҡаны өсөн күп йылдар Әкеш (русса исеме – Апуш) исемле кешене эҙәрләгәндәр.

Ул үҙе тауҙарҙа землянка яһап, шунда йәшәгән, иптәштәре менән урыҫ ғәскәрҙәренә ҡапыл килеп сығып һөжүм иткән.

Быны Асылыкүл, Дим буйында белмәгән кеше булмаған. Уға бәйле Асылыкүл буйында 6-7 исем бар: Сөйәрғол Әкеше, Мерәҫ Әкеше, Сурай Әкеше, Ҡотло Әкеше, Емерек Әкеше, Йүкә аҫты Әкеше.

Ошо кеше иптәштәре менән бесән ваҡытында ошо һаналған кешеләргә ярҙам итеп йөрөгән. Шуға уның хөрмәтенә был сабынлыҡтарҙы шулай атап йөрөйбөҙ. Ә ул йәшәгән тауӘкеш тауы тип атала. Әкеш ул ҡасҡындарҙың етәксеһе булған.

Ҡоръятмаҫ ауылы —Рәшит Шәкүр ауылдың атамаһына ҡағылып, түбәндәгесә фараз ҡыла: “Хәҙерге Ҡоръятмаҫ өс яҡтан ҡалҡыулыҡтар менән  уратып алынған уйһыу ерҙә ултыра. Урамдары әле лә аҙ ғына ямғыр яуғанда ла ҡоро  ятмай. Ҡоро ятмау, һыулы, дымлы булыу ҙа исем ҡушыуға нигеҙ бирергә ихтимал”.

Ул был ауылдар тирәһендә 100-ҙән артыҡ ер-һыу исемдәре яҙып алған. Һәр береһе тарихҡа ҡағылышлы.

Ҡыҙылағас күле, Төнҡамыш ҡойоҫо (ҡойо тиҙәр шишмәне), Ябалаҡ ҡойоҫо, Алабейә ҡойоҫо, Йылалыкүл, Оҫонҡонноуяҙ, Йүкәле сағылы, Сукерек, Айыу убаҫы, Ҡарағас тауы, Сәнселмә, Ташҡурғы, Оло Үрҡар, Ҫикәлтәле Үрҡар, Бәләкәй Үрҡар, Ташлытау, Арҡылы бүләк (ҡыблаға арҡылы урманлыҡ), Ташлыҡ, Ҡушанай, Аҡтау, Ҡашҡатау, Тәрәнуй, Ташморон, Яман Өйҙөрәк, Ербаҡан. – Рәүеф Мөхәмәтғәлин. Артабан: Р.М.(279)

Беҙ 1930 йылда Алға ауылына күстек. Беҙҙең атайҙар Дим буйында Ябалаҡлы ауылында йәшәгәндәр. Үҙебеҙ – төп Ябалаҡлы ауылы башҡорттары. Шунан бабайҙар ҫунарға килеп йөрөгәндәр. Ошо ауылдың Мәргән атыусы ҫунарсылары Мөхәмәҙи, Ҡара Яҡуптан Мөхәммәт, Яппар ауылының данлыҡлы ҫунарсыһы Фәйзулла булған. Ҡоръятмаҫ ҫыуының башына, ҡапҡан ҫауыт ҫалғаннар, солоҡ ҡуйғаннар.

Ҡапҡанына кейек эләгер,

Солоғона килеп ҡорт ҡуныр.

Бигерәк тә бай ҙа, матур яҡ икән,

Ҡоро ғына тоҙаҡ буш ятмаҫ, – тип йырлар булғандар.

Бөрйән ырыуы(215)

(Дәүләкән ҡалаһының 3-сө һанлы мәктәп уҡыусылары йыйған материалдарҙан)

Дүртөйлө ауылы риүәйәтенән сығып фекер йөрөткәндә, бөрйәндәр бында 1755 йылғы күтәрелеш осоронда батша карателдәренең эҙәрләүҙәренән ҡасып килеп ултырған. Уларҙың элекке төйәк иткән урыны – Урал аръяғы Ирәндек итәктәре, дөрөҫөрәге данлыҡлы Ябыҡҡарағай урманы. Эҙәрләүҙәр яуыз түрә, бәдбәхет Брагиндан үс алыу ваҡиғаһына бәйле була. Халыҡ Брагинды генерал тип атай. Бына шунан һуң, генерал үлһә лә, закун үлмәҫ тип, “Дим буйы Аҡбуҙат” [Дим буйы бүртә ат?] йырын йырлап, ошо яҡҡа сығып киткәндәр. Дәүләкән, Әлшәй райондарында бөрйән ырыуының алты-ете ауылы бар: Көрмәнкәй (унда бөрйәндәргә тиклем аҫаба башҡорттары йәшәгән була), Этҡол, Ибрай, Ҡыпсаҡ-Асҡар, Тәүәтәй.

Ата-олатайҙарҙан ҡалған шәжәрәм(298)

Аҡҡусҡар

Байыш

Йәрмөхәмәт

Ғөбәйҙулла

Вәлиулла

Ғәлиарслан

Вәсил

Минзәлә

Шәжәрәм (289)

Ҡапай

Нәҙерғол

Һөйәрғол

Латип

Мөхәррәм

Зиязетдин

Хәҙисә

Элек беҙҙең ата-бабайҙар Дим буйының уң яҡ  ярылап үткән юлдыБоронғобашҡорт юлытип атайҙар ине. Ул юл Ырымбур-Өфө ҡәлғәләрен тоташтырған булған (148)

Олатайым Мөхәмәтзариф 1912 йылда, 82 йәшендә, вафат була. Уның һөйләүе буйынса, Ҡәнзәфәр бейҙең улы Дәҫтән бей Ҡырҡөйлө мең башҡорттарының ханы булған, ҡырҡ ырыу нәҫелде берләштереп идара иткән. Уның түбәһе Бигеш ауылдары булған. Бигеш элек ике өлөштән – Үрге, Түбәнге өлөштән торған. Түбән Бигеш һуңғараҡ Салауат ихтилалында ҡатнашҡан Әлбәй Мырҙағолов старшина хөрмәтенә Әлбәй ауылы тип атала башлай. Был тарихи документтар менән раҫлана. Тәүге ревизия мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Бигеш, Әлбәй, Үзрәкбаш ауылдары Дәҫтән түбәләре тип атала (5 ревизия, 1795 йыл)

Дәрхән [Тархан] күле Дәүләкән ҡалаһына яҡын ерҙә урынлашҡан. Был матур зәңгәр күлдең зифалығына һоҡланмаған кеше булмаған. Ошо ерҙә тирмә ҡороп Дәҫтән бей ял итәр булған.

Ҡәнзәфәр бей 4 улын саҡырып: “Һеҙ минең – уң ҡулым, – шунан ҡулын алға ҡулым алға һуҙып – баш бармағым – үҙем, ә ҡалған бармаҡтарым – һеҙ. Минең быуындарым нисек эшләй, һеҙ шулай булырға тейеш”, – тип, улдарына ер бүлеп биргән. Ҡырҡ нәҫелде берләштерегән Дәҫтән булған ул. Унда Яппар, Ҡаҙанғол, Шәрип, Бигеш, Ябалаҡлы, Мәкәш, Ҡоръятмаҫ, Көрмәнкәй, Дәүләкән кеүек ҙур ауылдар кергән (69).

Минең ырыу ағасым (291)

Ҡапай

Һөйәрғол

Йомағол

Мөхәмәтйән

Әхмәҙи (старшина)

Хөсниямал

Әкиәттәр

Әтәсбай (262)

(Әлисә Вәкил ҡыҙына өләсәһе Ғәниева Хәҙисә

Мөхәммәтсаҙиҡ ҡыҙы һөйләгән)

Борон-борон тип башлайым

“Әтәсбай” әкиәтен.

Һеҙ ҙә уҡып белһен, тиеп

Был ҡоштоң әкәмәтен.

Шулай итеп, йәшәгән, ти,

Бер ауылда Әтәсбай.

Уның кеүек  зирәктәрҙе

Эҙләп тә табып булмай.

Көндәр буйына был әтәс

Сүплегендә тибенгән.

Ниндәй ялтыр-йолтор таба

Илтеп кәртәгә элгән.

Төрлө-төрлө хазиналар

Тапҡан үҙ быуатында.

Көҙгө, тараҡ, ҡурғаштарҙы

Һаҡлаған һандығында.

Ә бер көндө, бына нимә,

Аҡ ҡашмау табып алған.

Шул табышы Әтәсбайға

Бигерәк оҡшап ҡалған.

Кәпәсен башына сөйөп,

Үтә ғорур йөрөгән.

Берәйһенең күҙе ҡыҙһа,

Кейеп торорға биргән.

Май башы. Күрше ауылдан

Әтәскә килгән бер ҡарт.

Ғәләметдин һүҙ әйтә алмай

Ҡатҡан ҡалпаҡҡа ҡарап.

Әйтеп үтергә кәрәктер:

Ҡашмау үтә лә матур.

Хатта битарафтар уға

Һоҡланып күҙен атыр.

Аптырап бер аҙ торғастын,

Ҡарт аҡылына килә.

Ни тип алдашырға белмәй,

Былай тип хәбәр теҙә.

“Эй, әтәс дуҫ, был аҙнала

Ҡыҙым кейәүгә сыға.

Биреп торсо ҡашмауыңды

Кейергә шул сараға”.

Әтәсбай һис ҡарун түгел,

Аҡыллы, йомарт була.

Яҡшы теләктәр еткереп,

Ҡартты оҙатып ҡала.

Бер аҙна ул бик тиҙ үткән,

Әтәсбай әле көткән.

Ағастарға һары төшкән,

Ғәләметдин юҡ икән.

Шунда әтәс аңлап ала

Ҡарттың мәкерле уйын.

Ҡайҙан улай уйлап тапҡан,

Ҡыҙын, ҡыҙының туйын?

Ҡояш сығыу менән иртән,

Юлға сығырға була.

Аҙ-маҙ ғына ҡапҡыларға

Тоҡҡа ашамлыҡ ала.

Таң нуры иркәләгәндә

Һанай-Шайтан тауҙарын.

Яҡшы юл теләп әтәсте

Оҙатҡандар дуҫтары.

Дәртле итеп шәп-шәп атлай,

Туғайҙар һуҡмағынан.

Туҡтап ҡалды, нурлы юлды

Ҙур даръя-диңгеҙ быуған.

Баҫма ла юҡ. Нисек кенә

Сыҡҡан икән тиһеҙме?

Уйлап-уйлап торған да ул

Тоҡҡа һалған диңгеҙҙе.

Иңенә ҡабаттан элә

Тылсым тулы муҡсаһын.

Йырлап, яңғырата үҙе

Көҙҙөң алтын баҡсаһын.

“Бөрлөгән”де көйләп бара,

Йәйғор төҫлө урмандан.

“Туҡта!” – тигән тауыш уны

Арындырған уйынан.

Ҡараһа, алдында ғына

Күк бүре баҫып тора.

Әтәс уны күрмәгәндәй

Үҙ юлы менән бара.

“Туҡта, тиҙәр! Хәҙер бына

Тотам баҫтырып, шунан…”

Һүҙен әйттереп тә бөтмәй

Ҡош уны тоҡҡа һалған.

Ары бара. Бер саҡ арттан

Килә егет-баһадир.

Атҡа егелгән арбала

Елә генә аҫыл ир.

Ҡошто күргәс, туҡтаны ла:

“Ултыр! – ти – алып барам”.

Вәт яҡшы кеше осраны

Әтәсбай ҙа шатлана.

Арбаға менеп ултыра

Юлда арып та ҡуйған.

Баралар, ти, хозурланып

Асылы буйҙарынан.

Тик егет кинәт әтәскә

Арҡан менән ташлана.

Иркен, хәтфәләй болонда

Ҡаты алыш башлана.

Беҙҙең Әтәсбай дуҫ – батыр!

Юлдан ары атланы.

Егетте, атты, арбаны

Ҡапсығына ташланы.

Ҡабаттан уның юлында

Ҡаршылыҡ осраманы

“Суҡ муйыл”ды йырлай-йырлай

Ул һуҡмаҡтан атланы.

Ауылға барып етәрәк

Ҡапҡылаған, ял иткән.

Ғәләметдин йортон тапҡас,

Туп-туры кереп киткән.

Ишек алды матур ғына,

Оло арбаҙы тора.

Әтәс: “Ғәләметдин ағай,

Сыҡ әле!” – тип ҡысҡыра.

Кем килгәнлеген белгәс, ҡарт

Әҙерәк ҡаушап ҡалды.

Ағарынды, ҡыҙарынды,

Тирә-яҡҡа ҡаранды.

– Мин ҡашмауымды алырға,

Килдем бит, Ғәләметдин!

– Бик мәслихәт, Әтәсбай дуҫ,

Унда торма, өйгә ин.

– Инеп торорға ваҡыт тар,

Оҙаҡҡа килмәнем мин.

Ҡашмауымды алайым да

Унан һуң ҡайтырмын, тим.

Ҡарт бик ҡурҡа, Әтәсбайҙы

Берәй кеше күрер тип.

Ҡошто арбаҙға яба ла

Өҫтөнән ҡуя ҙур бик.

Ғәләметдин уйлауынса,

Әтәсте үгеҙ һөҙөр.

Һөҙөп, тапап, үлтерер ҙә

Ҡарттың хәүефе бөтөр.

Тик беҙҙең әтәс аҡыллы,

Арбаҙға кереү булды.

Асып ебәрҙе лә тоғон,

Бүребайҙы сығарҙы.

Туйынғас башмаҡ итенән

Бүре тәҙрәнән сыҡты.

Кеше күҙенә салынмай

Ҡара урманға ҡасты.

Ғәләметдин тышҡа сыҡһа,

Күҙҙәре шарҙай була.

Ни тиһең, уның алдында

Әтәсбай баҫып тора.

– Бабаҡай, ҡайҙа ҡашмауым?

Минең ҡайтаһым да бар.

– Эй, дуҫҡайым, һиңә тигән

Иген келәттә бер лар.

Әтәсте шунда бикләй ҙә,

Хәйләкәр уйлап ҡуя:

“Был игенде ашап бөтһә

Үлерлек булып туя”.

Әйткәнемсә, беҙҙең дуҫтар

Һатып алмай аҡылды.

Келәт тыштан йоҙаҡланғас,

Әтәс тоғо асылды.

Егеттең ҡапсыҡтарына

Игенде тейәнеләр.

Ҡайтҡанда түгелмәһен, тип,

Ауыҙын бәйләнеләр.

Келәттән сыҡҡанда егет

Тағы бер рәхмәт әйтте.

Изгелектәр теләй-теләй

Атҡа ултырып китте.

Был саҡ бабай гәзит уҡып,

Өйҙә ултыра ине.

Әбейе, ҡото алынып:

“Ҡара тәҙрәгә!” – тине.

Һушы китә яҙҙы ҡарттың

Әтәсте күреү менән.

“Үгеҙемде лә ашаны,

Хәҙер ҡалдым игендән”.

Асыулы ҡарт – уттан яман –

Ҡошто эләктерә лә,

Ҡайнар эҫе мунсаһына

Бикләргә тип килтерә.

“Инде ҡотола  алмаҫһың,

Башыңа эҫе ҡабыр!”

Эй, туҙынып кереп китә

Өйөнә. Әтәс сабыр.

Көлөп кенә ҡуя ҡарттың

Этлек тулы уйынан.

Ауыҙын асып ебәргәс,

Диңгеҙ аҡты тоғонан.

Вәт тамаша! Бөтә халыҡ

Йыйыла был тирәгә.

Ниндәй батыр килгәнлеген

Теләй улар күрергә.

“Кикирикүк!”  әтәс тышта

Йырын һуҙып ебәрҙе.

“Ҡашмауҙың тарихы”н көйләп

Аптыратты күптәрҙе.

Ғәләметдин дә, әбей ҙә,

Оялып ҡасты баҙға.

Ғорур әтәс эре генә

Улар йортона уҙа.

Тәүҙә ултырып сәй эсә,

Бик арыған икән ул.

Тағын да хәл алыр ине

Ҡайтырға ла кәрәк шул.

Һандыҡ төбөнән ҡашмауҙы

Эләктереп ала ла,

“Иҫән-һау булығыҙ!” – тиеп,

Яйлап ҡайтырға сыға.

Бер ауылдан үткән саҡта,

Әтәскә осрай егет.

Ҡунаҡ итеп ебәрә ул,

Күстәнәс бирә төрөп.

Дим буйҙарына еткәнсе

Бүре оҙата бара.

Ҡашмауҙы күреп, һандуғас

Йырынан туҡтап ҡала.

Шулай ҡайтып етә әтәс

Тыуған ауылҡайына.

Үткән ике көн эсендә

Дуҫтарын бик һағына.

Ултырып доға ҡылалар,

Әтәсбай хәбәр һөйләй.

Бер ситтәрәк Тауыҡбикә

Себештәргә йыр көйләй.

Әгәр күрергә теләһәң

Әтәсбайҙың ҡашмауын.

Беҙҙең яҡтарға килеп сыҡ

Юлды бик тиҙ табырһың.

Уралтауҙың итәгенә

Һыйынған гүзәл ауыл.

Тирә яғы иҫ китерлек,

Ул урмандары, тауы!

Емеш-еләк, йәшелсәләр

Баҡсаларҙа туп-тулы.

Күктә яна йондоҙҙары,

Шишмәләре шифалы.

Ошо мөғжизә-төбәктә

Гөрләп йәшәп ятабыҙ.

Хәҙергә хуш! Әтәс менән

Һеҙҙе көтөп ҡалабыҙ!

Йырҙар

Тубылғы ла ағас, ай, ҙур булмай (211)

Тубылғы ла ағас, ай, ҙур булмай,

Туры ла юл – урау юл булмай.

Кешеләрҙән кеше һис кәм булмай,

Тик яҙмыштар төрлө булғылай.

Тубылғы ла ағас, ай, сәскә атҡан

Оло ла  ғына юлдың буйында.

Киләсәктә һәр саҡ һеҙҙең менән

Һеҙ булырһыҙ минең уйымда.

Тубылғы ла ағас, ай, ҙур булмай

Тубылғыҙан үтә лә юл булмай.

Ҡайҙа ғына барһаң да, бәхетең булһын,

Бәхетле лә кешеләр хур булмай.

Ҡарасай ҡыҙ (211) —Ошондай уҡ текст Дәүләкән районының Дүртөйлө ауылында Закуан Әхмәҙиевтан яҙып алынған//Нәҙершина Ф.А. Рухи хазиналар. – Өфө, 1992. 41-42-се бб. Был йыр Әлшәй районының Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылында ла киң билдәле.

Ҡарасай кейгән ҡар(а) итек,

Күтәрмәһе тар итек.

Ҡарасай сыҡҡан урамдарға

Юҡ йомошто бар итеп.

Ҡарасай ҡыҙы, ай, матур ҡыҙ,

Ағарта, ти, керҙәрҙе.

Ҡарасай кеүек матур ҡыҙҙар

Һарғайта, ти, ирҙәрҙе.

Ҡарасай ҡыҙҙың ҡалпағы ла,

Яңы суҡланған сағы.

Ҡарасай ҡыҙҙы уятмағыҙ

Яңы йоҡлаған сағы.

Ҡарасай ҡыҙы бик матур,

Юрған ябынып ятыр.

Һыҙылып таңдар атҡан саҡта

Ҡыҫып-һурып уятыр.

Шарлы урман(212)

Шарлы урманҡайҙарҙың уртаһында

Боролоп-боролоп үҫә бер уҫаҡ.

Шарлы урманҡайҙар ҙа китмәҫ ине

Йыйын Яйыҡһыбы бер булһаҡ.

Шарлы урманҡайҙарҙың, ай, бейеге,

Һыҙғырһам да сыҡмай кейеге.

Шарлы урманҡайҙары ҡулдан киткәс

Үлмәйенсә китмәҫ көйөгө.

Зөләйха (212)

Ай юғары, ай юғары,

Айға менәһем килә.

Айға менеп, түбән ҡарап,

Һине күрәһем килә.

Таңдан тороп һыуҙар һиптем

Баҡсалағы түтәлгә.

Күҙем төшһә, күңелем төшмәй

Һинән башҡа бүтәнгә.

Оҙон ҡара сәстәреңде

Таҫма кәрәк үрергә.

Өҙөлөп һөйгән йәрең килгән,

Сыҡсы, зинһар, күрергә.

Аҡлы-суҡлы ал таҫмаңды

Тағып ебәр тәңкәңә.

Шул егетте яратам, тип

Әйт, Зөләйха, әсәңә.

Мәжлес йыры (111)

Бейек кенә тауҙың баштарында

Юлаусынан ҡалған бер күмер.

Ашайыҡ та эсәйек баш һау саҡта,

Ике килмәй икән был ғүмер.

Сәхрәләрҙә алма серемәй, тиҙәр,

Бисмиллалар тиеп ташлаһам.

Өҫтәлдәрҙән ризыҡ кәмемәй, тиҙәр,

Ағай-эне менән бергә ашаһаң.

Ҡыр ҡаҙҙары (79)

Ҡаҙҙар оса оло юлға,

Елпеп пар ҡанаттарын.

Һағыныр инде ҡошҡайҙарым

Тыуып үҫкән яҡтарын.

Ҡул болғап оҙатып ҡалам:

Хушығыҙ, ҡошҡайҙарым!

Онотмағыҙ тыуған илдең

Тирәкле туғайҙарын.

Ҡаҙ ҡанаты ҡаурый-ҡаурый,

Нисәлер, һанаманым.

Ниҙәр яҙҙы улар күккә

Мин генә аңламаным.

Ҡул болғап оҙатып ҡалам:

Хушығыҙ, ҡошҡайҙарым!

Онотмағыҙ тыуған илдең

Тирәкле туғайҙарын.

Ҡаҙҙар оса алыҫтарға,

Ҡанаттарын талдырып.

Оса улар алыҫтарға,

Тыуған илен ҡалдырып.

Ҡул болғап оҙатып ҡалам:

Хушығыҙ, ҡошҡайҙарым!

Онотмағыҙ тыуған илдең

Тирәкле туғайҙарын.

Һикереп кенә төштөм, ай, төбәккә,

Ике генә бөртөк еләккә.

Береһе генә ҡалды, береһен ҡаптым

Ял булһын тип янған йөрәккә.

Ағиҙелкәй аға тулҡынланып,

Башҡа йылғаларҙан кәм түгел.

Кешеләрҙән кеше һис кәм түгел,

Тик бәхеткәйҙәре тиң түгел (109).

  * * *

Уйна, дуҫым, гармуныңды

Һин матур уйнатаһың.

Уйнатаһың, йырлатаһың,

Күңелде йыуатаһың.

Уйна, дуҫым, гармуныңды,

Беҙ йырлаған көйҙәргә.

Беҙ йырлаған, һеҙ уйнаған

Ҡалһын һағынып һөйләргә.

Гармунсы булһын йәрең,

Гармунсы булһын йәрең.

Гармунсының быу(ы)ны һайын

Мөхәббәт була уның (112).

Юрмый буйы(249)

Асылыҡай буйы – аҫыл таш,

Юрмый буйҡайҙары – йәшел таш.

Юрмый буҡайында үҫкән ирҙәр

Яҫы яурын булыр, ҡара ҡаш.

Аҡ ҡарсыға менән күк ҡарсыға

Берен-бере ҡыуып талсыға.

Ашау-эсеү менән дандар сыҡмай,

Татыу йәшәү менән дан сыға.

Юрмый ғына буйы дөм ҡарағай,

Үтеп кенә булмай ҡарамай.

Ыласын кеүек кенә ир булһаң да,

Мәслихәтһеҙ эштәр ярамай.

Юрмый буйҡайҙары аҡ татыр,

Аҡ татырҡайҙарҙа мал ятыр.

Тыуған-үҫкән ерҙе таяныс иткән

Ир-ат күңелендә хаҡ ятыр.

Юрмый буйы(67)

Юрмый ҡалҡыуында ем-ем итә

Юлаусынан ҡалған бер күмер.

Аҡрын ғына, беҙгә һиҙҙермәйсә,

Үтә лә китә икән был ғүмер.

Асылыҡай буйы, ай, аҫыл таш,

Юрмый буйҡайҙары – йәшел таш.

Юрмый буйҙарында үҫкән егет –

Яҫы ла ғына яурын, ҡара ҡаш.

Асылыҡай буйы, ай, аҫыл таш,

Юрмый буйҙарында яҫы таш.

Юрмый буйҙарында үҫкән ҡыҙҙар

Нәҙекәй генә билле, ҡыйғас ҡаш.

Юрмый буйҡайының туғайында

Ат аунарҙай тигеҙ ерҙәр бар.

Ирҙәр менән ирҙәр берҙәй түгел,

Берәүе бишкә торор ирҙәр бар.

Юрмый буйҙарынан йылҡылар ҡайта,

Алдан сабып килә күк юрға.

Ашап та ғына эсеп, уйнап-көләйек,

Хоҙай ғүмер бирһен күп йылға.

Юрмый буйҙарына бүреләр килгән, тиҙәр,

Һоро ла ғына микән, күк микән?

Уҙған ғүмерҙәрҙең билгеһе юҡ,

Ҡалған ғүмерҙәребеҙ күп микән?

Юрмый буйҡайының бүтәгәһе

Һәр бөртөкәйҙәре ҡыл кеүек.

Был ғүмеркәйҙәрҙең уҙыуҙары

Ҡиблаларҙан иҫкән ел кеүек.

Юрмый буйы(289)

Юрмый буйҡайҙары, ай, бүтәгә,

Ат тояҡҡайҙарын күтәрә.

Был йырҙарым минең тәсбих түгел,

Әҙрәк-мәҙрәк күңелде күтәрә.

Юрмый буйҡайҙары, ай, туйыра,

Япраҡтарын ярһа ҡуйыра.

Һандуғастар кеүек һайрашайыҡ,

Мәжлестәр шуны бойора.

Сәрмәсән буйыСәрмәсән йылғаһы Дәүләкән районының көнбайыш өлөшөндә аға.(265; 280)

Сәрмәсән дә буйы киртләс, киртләс,

Киртләстәре китер, боҙ киткәс.

Ир балалар ҡайта хеҙмәт иткәс,

Ҡыҙ балалар ҡайтмай бер киткәс.

Ауырта ла башым, яна йөрәгем,

Һеҙ дуҫтарҙы көндә күрмәһәм.

Ғүмерем дә булһа онотмамын

Һеҙ дуҫҡайҙарымды, үлмәһәм.

Ҡара ла урман арттарында

Ҡыҙыл бөрлөгәндәр ҡан кеүек.

Сит илдәргә сыҡһа яңғыҙ егет

Йөрөй закладтағы мал кеүек.

Ғәйшә (194)

Ишеккәйем алды, һай, ҡуш тирәк,

Ҡуш тирәккәйем төбө  ер еләк.

Еләктәре бешкән, һай, йыйған юҡ,

Был донъяҡайҙарҙан туйған юҡ.

Ишеккәйең алдын һепереп тот,

Алма тәгәрәтеп уйнарһың.

Был йырҙарҙы, йәнем, иҫеңдә тот,

Мин үлгәс тә, һағынып йырларһың.

Өршәк кенә һыуы, һай, ҙур булмай,

Уның кеүек яҙын һыу булмай.

Ҡайҙа ғына барһаң бәхет кәрәк,

Бәхетле лә кеше хур булмай.

Мәжлес йырҙары (96)

Ҡаҙ бәпкәләре лә, ай, һары икән,

Теҙелеп-теҙелеп һыуға бара икән.

Йөрәк башларына ҡан һауҙырған

Үҙәк ярып сыҡҡан бала икән.

Дим буйыҡайҙары, ай, бүтәгә,

Ат аяҡтарын, ай, күтәрә.

Был йырҙарым минең тәсбих түгел,

Әҙерәк кенә күңел күтәрә.

Әҙерләгән дә, ай, өҫтәлдәре,

Йәйелеп кенә ятҡан күл кеүек.

Саҡырып та килгән, ай, ҡунаҡтары,

Сәскә генә атҡан гөл кеүек.

Яҡут ҡына тигән, ай, аҫыл таш,

Ята ла бит алда ялтырап.

Ҡайһы ғына илдәрҙән, ай, килдегеҙ,

Ҡояш та ғына кеүек ялтырап.

  * * *

Ҡыҙылбаштың нәҫелдәреҠыҙылбаш нәҫелдәре – ниндәйҙер ихтилалда ҡатнашып, баштарына гел ҡыҙыл таҫмалы суҡ ҡуйғандар, гел уңышлыҡ, еңеү алып килгән ошо суҡ. Шуға был абруйлы нәҫелде “ҡыҙылбаштар” тип атағандар. Был нәҫелдән күп юлбашсы булған.

Илгә батырҙар биргән.

Тыуған ергә афәт килһә

Ил менән бергә күргән (96).

Ҡоҙағыйҙың өҫтәленә хөрмәт ҡылыу йыры(149)

Гөлнәзирә көйөнә көйләп йырлана, ҡушымтаны йырлағанда бармаҡтар шартлатып йырлана.

Ҡоҙағыйым ҡунаҡ йыйған,

Килмәй ҡалыр хәлем юҡ.

Өҫтәленә нисек һыйған

Бының хәтлем ризыҡ.

 Һай ли, ҡоҙағый,

 Матур баҫа түгелме?

 Матур баҫып, йылмайып,

 Күңел аса түгелме?

Ҡоҙағыйҙың өҫтәленә

Гөбаҙыя ҡуйылған.

Хөрмәт иткән яҡындары

Был табынға йыйылған.

 Һай ли, ҡоҙағый,

 Матур йөрөй түгелме?

 Матур йөрөй, матур йөрөй,

 Беҙҙе һыйлай түгелме?

Ҡоҙағыйҙың самауыры

Ҡайнатырға ҡуйылған.

Һый-хөрмәтте күтәралмай

Өҫтәлкәйе һығылған.

 Һай ли, ҡоҙағый,

 Матур көлә түгелме?

 Матур көлөп, йылмайып

 Хөрмәт итә түгелме?

Ҡоҙағыйҙың күлдәктәре

Әберкәләп тегелгән.

Өҫтәлдәргә һауыттарға

Сәк-сәктәре һибелгән.

 Һай ли, ҡоҙағый,

 Матур йырлай түгелме?

 Матур йырлап, беҙгә ҡарап,

 Беҙҙе һыйлай түгелме?

Ҡоҙағыйҙың сәйкәйҙәре

Бигерәк тә тәмле икән.

Өҫтәлдәге һый-хөрмәте

Бигерәк тә йәмле икән.

 Һай ли, ҡоҙағый,

 Күлдәк бирә түгелме?

 Күлдәк биреп, бүләк алып,

 Яҡын итә түгелме?

Олоғошҡай тауы(34)

(йыр)

Олоғоштоң ҡалҡыу түбәләрен

Бөркөт ҡоштар бигерәк ярата.

Үҙән ере уңдырышлы ҡара,

Ашлыҡтары үҫә эркелеп.

Олоғоштоң түбән үҙәнлеге,

Ҡар ҡатламы ята бик ҡалын.

Шунда көҙөн арыш сәсеп ҡуйһаң,

Йәренгәгә тулыр келәтең.

Олоғоштоң иркен баҫыуында

Тигеҙ бара һуҡа-һабандар.

Шул ерҙәрҙә тирен түгеп эшләй

Башҡорттарҙың уңған улдары.

Был йырҙы “Ҡойҡа ырыуы йырҙары” ла тип йөрөтә торғайнылар. Мәжлес табындарында ла гел генә шуны йырлар булғандар (34).

Дим йылғаһы һыуҙары (146)

Дим йылғаһы һыуҙарынан

Аттар  эсерһәң ине.

Был донъяла дуҫтар менән

Ғүмер кисерһәң ине.

Дим һыуында матур үҫкән

Аҡ томбойоҡтар йыйҙым.

Дуҫтар онотмаһын тиеп,

Иҫтәлек яҙып ҡуйҙым.

Дим йылғаһы һыуҙарын да

Алып эсеп туйманым.

Ауыр саҡтар килгәндә лә,

Дуҫтарымдан яҙманым.

Дим буйы (137)

Димдә тыуҙым, Димдә үҫтем.

Еләк йыйҙым туғайҙа.

Эй-й… йәмле Дим буйы,

Ҡоштар һайрай көн буйы.

Һағынмамын тигән инем,

Һағындыра шулай ҙа.

Эй-й… йәмле Дим буйы,

Ҡоштар һайрай көн буйы.

Димдә тыуҙым, Димдә үҫтем,

Дим һыуҙарын  күп эстем.

Эй-й… йәмле Дим буйы,

Бик һағындым был юлы.

Дим һыуҙарын күп эскәнгә

Бәхетле булып үҫтем.

Эй-й… йәмле Дим буйы

Һағынамын һеҙҙе йыл буйы.

Дим буйҙары (271)

Дим һыуҙары, Дим һыуҙары,

Дим һыуҙары ағаҙыр.

Донъя ҡәҙерен белмәгәне

Бер туғанын ҡағаҙыр.

Дим буйҙары, Дим буйҙары,

Дим буйҙары тирәктер.

Ауыр саҡтар килә ҡалһа,

Бер туғаның кирәктер.

Дим яҡтары, Дим яҡтары,

Дим яҡтары бик йәмле.

Бер туғандар менән бергә

Эскән сәйҙәр ҙә тәмле.

Дим буйҙары (89)

Дим буйының һыуҙарынан

Атҡайымды эсерәм.

Әллә һеҙҙән айырылғанға,

Һағынып ғүмер кисерәм.

Дим буйҙарына төшөргә

Әллә ниңә ашҡынам.

Тағы ниҙәр күрер икән

Минең ғәзиз башҡынам?

Дим буйында емеш булһам,

Ҡыҙарып бешәр инем.

Алдарыңа алма кеүек,

Өҙөлөп төшәр инем.

Дим буйҙары —Был йырҙы әсәйем Мөслимәнән ишеттем – Р.М. (34)

Дим буйҙары, Дим буйҙары

Дим буйҙарын буйланым.

Күңелемдән һис китмәнең,

Һине генә уйланым.

Әй, тирҙә-ритәйем

Тирҙә-риттә-ритәйем.

Дим һыуҙары, Дим һыуҙары,

Дим һыуҙарында йөҙҙөм.

Бер кемгә лә алыштырмай

Үҙ йәрҙәремде һөйҙөм.

Дим яғына, Дим яғына,

Төйәгем Дим яғында.

Һине генә күрергә тип

Быйыл ҡайттым тағын да.

Дим ярҙары, Дим ярҙары,

Дим ярҙары бик текә.

Ауырлыҡтарға бирешмәм

Минең һөйгәнем иркә.

Дим һыуҙары әрәмә,

Әрәмәлә ҡарама.

Һөйгән йәрең ташлап китер,

Ситләргә һис ҡарама.

Дим буйыҡайҙары (221)

Дим буйыҡайҙары, ай, бүтәгә,

Ат аяҡҡайҙарын күтәрә.

Был йырҙарым һеҙгә тәсбих түгел,

Әҙерәк кенә күңел күтәрә.

Ишек алҡайҙарым, әй, күк сәскә,

Күк сәскә лә түгел, кәрешкә.

Сабырлыҡтар – солтан, нәфсе – шайтан,

Сабырлыҡтар кәрәк һәр эштә.

Селтәрле лә күперҙең, әй, таҡтаһы,

Дағалы ла аттар тапаһын.

Бер битең ай, береһе ҡояш

Яман күҙҙән Хоҙай һаҡлаһын.

Ағиҙелкәйҙәргә ауҙар һалдым,

Аҡ балыҡҡай менән ҫаҙанға.

Ҡайҙа ғына барһаң, матур йөрө –

Дандарың китһен Өфө өйәҙе менән Ҡаҙанға.

Кизеле лә шаршау, башы бурлат,

Бөккән еркәйҙәре бер түгел.

Кешеләрҙән кеше һис кәм түгел,

Тик бәхете генә бер түгел.

Дим буйыҡайҙары(19)

Дим буйҡайҙарының, ай, балығы,

Көмөш кенә тәңкә ҡабығы.

Йөҙкәйҙәре көләс, үҙҙәре нурлы,

Дим буйҡайҙарының халығы.

Дим буйҡайҙары, әй, сипкәнәй Сипкәнәй – гөлйемештең бер төрө, башҡорт розаһы.,

Елдәр ҡоя аның кипкәнен.

Донъя мәшәҡәте менән белмәйбеҙ бит

Был ғүмеркәйҙәрҙең, һай, үткәнен.

Ҫут-ҫут ҫайрай ҫандуғастар

Дим буйындағы ла таллыҡта.

Был донъяның бәрәкәте, дуҫтар,

Байлыҡ түгел, булыр ҫаулыҡта.

Димкәй (261)

Дим ҫыуын кискәнем бар,

Ҫыуын да эскәнем бар.

Ғашиҡ хәле – бик ауыр хәл,

Башымнан кискәне бар.

Әйҙә, иркәм, оҙатайым,

Дим ҫыуына еткәнсе.

Дим ҫыуҙары аҡмай торор,

Беҙ айырылып киткәнсе.

Димкәйемнең ҫыуҙарына

Әйҙә ҫыуҙар керергә.

Ҫандуғас кеүек талпынам,

Ҫеҙ дуҫтарҙы күрергә.

Дим буйыҡайҙары (234)

Дим буйыҡайҙары бигерәк йәмле

Аҡ тирмәләр ҡороп йәйләргә.

Ҡайҙа ғына барма дуҫ-иш кәрәк

Ҡаршы сығып атың бәйләргә.

Дим буйыҡайҙары бигерәк матур,

Ярҡайҙары зифа ҡамышта.

Бер-беренә терәк булыу кәрәк,

Ауырлыҡтар килгән ваҡытта.

Дим һыуыҡайҙары бик шәп аға,

Ҡаҙ - өйрәктәр ҡаршы йөҙалмай.

Уҙған йәш ғүмерҙәр иҫкә төшһә,

Бер йырламай йөрәк түҙалмай.

Аҡрын ғына йырым йырлаһам да,

Яңғыратып Димкәй буйҙарын.

Үҙкәйҙәрем бында йәшәһәм дә,

Әллә ҡайҙа минең уйҙарым.

Мәсет манаралары,

Манара аралары,

Беҙгә генә ҡалды инде

Ауыр заманалары.

Беҙ үҫкәндә күрҙек инде,

Замана михнәттәрен.

Балаларға күрһәтмәһен

Тормоштоң михнәттәрен (234).

Яппарҙар (151)

Арғы Яппар, Бирге Яппар,

Күперҙәре ҡабыҡтан.

Беҙҙең дуҫтарҙың бәлеше,

Бешкән икән ҡабаҡтан.

Арғы Яппар, Бирге Яппар,

Хәлдәремде белегеҙ.

Ауыр саҡтар килеп етһә,

Яндарымда булығыҙ.

Алпамыша тауҙарында

Ҡыл батырҙың  ҡәберен.

Был донъяла йәшәгәндә,

Бел дуҫтарҙың ҡәҙерен.

Сабаталарымды үрҙем

Дим буйы йүкәһенән.

Апаһына күҙ һалғайным –

Хат алдым бикәһенән.

Сабатамдың бауҡайҙарын

Өс үремдән үргәнем.

Хоҙайларҙың яҙғанылыр

Йәшләй нужа күргәнем (31).

Ҡара урман (259)

Ҡара урмандарға керҙем,

Һыҙылып ҡына таңдар атҡанда.

Ҡара урман аша

Ҡоштар һайраша –

Хайран да тамаша.

Ҡура урман матур була

Ҡоштар ҡанат ҡаҡҡанда.

Шаян йыр (311)

(Боронғо ваҡыттарҙа йырлап күңел аса торған инек)

Самауырҙы, самауырҙы

Мин килмәйсә, шыжлатма.

Самауырҙы йырлатмағас,

Сәй эсеү буламы ни…

Өҫтәлеңдең өҫтәренә,

Балын, майын, сынаяғын,

Ҡуйырға ла онотма!

Баллап-майлап сәй эсмәгәс,

Сәй эсеү буламы ни?

Урындыҡтың баштарына,

Онотма ла ҡуйырға

Таҫтымалдың алһыуын.

Быны, дуҫҡай, һиңә әйтәм,

Бер кемгә лә һөйләй күрмә!

Тирләп-бешеп сәй эсмәгәс

Сәй эсеү буламы ни?

ЯрыштауЯрыштау – Дәүләкән районында иң бейек тау. (213)

Ярыштауҙың буйҙары ла,

Дүртөйлө ауылдары.

Бигерәк күркәм, бигерәк матур

Башҡортом йолалары.

Ярыштауға менгән саҡта,

Таянам ташларына.

Күңелдәрем һис ышанмай

Һөйгәнем ташларына.

Талир тәңкәләр ырғыттым

Ярыштау буйҙарына.

Һөйгән йәрем иҫкә төшә

Гел минең уйҙарыма.

Ярыштауҙың баштарынан

Осоп килә ыласын.

Һөйгәндәрен белеп торам:

Йәйеп тора ҡоласын.

Зәлифәкәй (183)

Элек, ата-инәнән етем ҡалған өйҙә, ағаһы Зәлифә исемле һеңлеһен бер байға аҡсаға һатып ебәрә.

Зәлифәкәй ҡайҙа, һыу буйында,

Һыу һибә лә Зәлифә баҡсаға.

Зәлифәкәй һылыу ни хәл итһен,

Үҙ ағаһы һатҡас аҡсаға.

Зәлифәкәй ҡайҙа, меҫкен яр буйында,

Толом-толом сәсен йыуаҙыр.

Зәлифәкәй һылыу ни хәл итһен,

Күҙҙәренән йәштәр ағаҙыр.

Зәлифәкәй ҡайҙа, тау башында

Сәскәләрҙән таҡыя үрәҙер.

Зәлифәкәй һылыу ни хәл итһен,

Тыуған төйәктәрен күрәҙер.

Зәлифәкәй(108; 110)

Элек Зәлифә исемле бик матур ҡыҙ булған. Ата-инәһе үлгәндән һуң, ағаһы ҡарамағында ҡала, ағаһы һеңлеһен артыҡ күреп бер байға аҡсаға һата.

Зәлифәкәй һылыу Дим буйында

Болондарҙа сәскә йыямы?

Бер туған да ағаһында тороп,

Нисек итеп кенә һыямы?

Зәлифәкәй ҡайҙа, Дим буйында,

Һыу алып та ҡайта баҡсаға.

Зәлифәкәй һылыу ни хәл итһен,

Үҙ ағаһы һатҡас аҡсаға.

Зәлифәкәй һылыу Дим буйында

Шым ғына ла тороп илайҙыр.

Аҡсаларға һатып, ай, ағаһы

Нисек кенә байға ярайҙыр?

Ярыш ҡына тауҙың, ай, түбәһе (138)

Ярыш ҡына тауҙың, ай, түбәһе

Мендем генә хәйер һалырға.

Батыр ғына рухын нурлап,

Изге доғаларҙы ҡылырға.

Ярыш ҡына тауҙың, ай, түбәһе

Тиҫбе төймәләрен һананым.

Ҡиблаларға ҡарап теләк әйттем,

Хоҙай ғына ҡабул итһен тип.

Информатор Сафуанова Сибәрбикә Күсемхан ҡыҙының (1906 йылғы) иҫкәрмәһе: атайым Күсемхан (1850 йылғы) гел ошо боронғо йырын йырлар ине.

Бейеү таҡмағы (129)

Ҡумыҙ тартҡан һылыу ҡыҙға

Урындыҡты бирегеҙ.

Бейей-бейей матур баҫып

Күңелдәрен күрегеҙ.

Ҡумыҙ тартҡан ваҡытында

Бейеп кенә алығыҙ.

Был ғүмерҙәр ике килмәй,

Күңел асып ҡалығыҙ.

Ҡумыҙ ҡулдарына алһа,

Ир-егеттән көй булыр.

Балта тотоп ағас юнһа,

Бына тигән өй булыр.

Дәҫтән хандыҠәнзәфәр хандың улы Дәҫтән элек, ҡарт ата-бабайҙар йәшәгән саҡта, Ҡырҡөйлө мең ырыуына ҡараған ауылдарҙың баш ҡәрйәһе Суҡраҡлы ауылы булған тип һөйләйҙәр ине. күргән булһам (84)

Дәҫтән ханды күргән булһам,

Ҡулдарҙы бирер инем.

Ҡөръән китаптарын алып,

Тәүбәләр итер инем.

Намаҙлыҡтар алға йәйеп,

Баштарым эйәр инем,

Суҡраҡлы ҡәрйә юлына

Гөлдәрен йыяр инем дә,

Алларын һибәр инем.

Аҫылкүлдең буйҙары (276)

Аҫылкүлдең буйҙары,

Буйҙарында уйнауы!

Аҫылкүлдең буйҙарында

Уйнап туйып булманы.

Аҫылкүл, Аҫылкүл,

Күл буйҙары аҫыл гөл.

Күл буйҙары дүңгәк-дүңгәк,

Күл һыуҙары күк-күмгәк.

Аҫылкүлдең буйҙарында

Кәрәк уйнамаҡ-көлмәк.

Аҫылкүл, Аҫылкүл,

Шунда асыла күңел.

Аҫылкүлдең буйында

Ҡоштар һайрай муйылда.

Эштән ҡайтҡас, ҡояш батҡас,

Йәштәр сыға уйынға.

Аҫылкүл, Аҫылкүл,

Ҡарап торма: уйна, көл!

Асылыкүл (268, 269)

(Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы яҙып алған)

Норатауға менһәм күренә ҡарағас,

Ҡарағаста һайрай һандуғас.

Эскенәйең бошоп, янһа йөрәгең,

Асылыкүлгә килеп күңел ас.

Асылыҡай тигән шифалы күл,

Әйләнә-тирәһе лә ҡамышлы.

Күрмәйенсә, гүрҙәргә кереп үк булмай,

Хаҡ тәғәлә яҙған да яҙмышты.

Асылыҡай күле – түңәрәк күл,

Тирә-яғы уның да еҫле гөл.

Минең әйтеүҙәрем тәсбих тә түгел,

Фәһемдәре булһа ла үҙең үк бел.

Аслыкүлдең буйҙары (269)

Аслыкүлдең буйҙары,

Йәмле икән ҡырҙары.

Бер күреүҙә ғашиҡ булдым –

Бигерәк матур ҡыҙҙары.

Аслы күлдең буйҙары,

Текә микән ярҙары?

Шул ерҙәрҙе төйәк итә

Бигерәк матур йәрҙәре.

Аслыкүл (120)

Аслыкүл түңәрәк,

Аслыкүлкәй түңәрәк.

Түңәрәктең уртаһында

Уйнай һары күбәләк.

Аслыкүлдең буйҙары

Йәшелләнә яҙ булғас.

Япраҡ ярған аҡ ҡайында

Маҡтап һайрай һандуғас.

Аслыкүлдең тәмле була

Ҡыҙыл бөрлөгәндәре.

Иҫегеҙгә төшәр әле

Бергә йөрөгәндәре.

Аслыкүлдең буйҙарын

Ҡабат-ҡабат буйлайым.

Иркәм иҫемә төшә,

Мин һағынып уйлайым.

Аслыкүлдең ярҙарында

Ҡыйылып оса ҡарлуғас.

Күңелдәрем тулып китә,

Һине өҙөлөп һағынғас.

Аслыкүлгә аҡҡош төшкән,

Йөҙөп килә күлдәрҙән.

Тауыштарың килер кеүек

Киске һалҡын елдәрҙән.

Ҡыҙыл буйыҠыҙыл – Дим йылғаһының һул ҡушылдығы, Әлшәй, Дәүләкән райондары аша аҡҡан йылға. (209)

Ҡыҙыл ғына буйының ҡыр төлкөһө

Ҡыҙарып кереп бара үрҙәргә.

Күрәсәккәйҙәрҙе күрмәйенсә,

Ахыры, кереп булмаҫ гүрҙәргә.

Ҡыҙыл ғына буйының, ай, ҡырҙары,

Ҡыҙарып ҡына бешкән еләге.

Хоҙай тәғәләгә генә барып етеп,

Ҡабул булһын ине теләге.

Ҡыҙыл ғына буйының, һай, ярҙарын,

Ҡырлап ҡына осар ҡарлуғас.

Фани донъяларҙан хушлашып,

Ҡайтып китһәм ине яҙ булғас.

Ҡыр ҡаҙы (155)

Ҡыр ҡаҙы ла оса, талпына

Тыуған еркәйенә ҡайтырға.

Ҡыр ҡаҙы ла кеүек һағынам

Тыуған илкәйемә ҡайтырға.

Ҡыр ҡаҙы ла күлдәрҙә уйнай,

Ялғыҙ ҙа башым гел һине уйлай.

Ҡыр ҡаҙы ла күлдәр ситендә,

Ялғыҙ йәшәү миңә ситен дә.

Ҡыр ҡаҙы ла күлдә ҡағына,

Күңелдәрем һине һағына.

Ҡыр ҡаҙы ла күлдә ҡысҡыра,

Йәшлек йылдар мине саҡыра.

Йәнешем (188)

Йәнешәйҙәрем китте, һай, һунарға,

Һыу буйҙарына ла шәшкегә.

Шәшкеләргә китеп вафат булғас,

Ғәзиз башым ҡалды йәш кенә.

Һунарға ла киткән , ай, сағында,

Теҙгененән тотоп оҙаттым.

Йәшләй генә һөйгән йәнешемде

Күҙ-ҡаш араһында юғалттым.

Иртәнсәкәй тороп тышҡа сыҡтым,

Аҡбуҙаты ҡайтҡан – үҙе юҡ.

Ай… аҡбуҙаты ҡайтҡан – үҙе юҡ.

Күҙгенәйен төбәп миңә ҡарай,

Һөйләр ине малҡай – теле юҡ.

Ай, һөйләр ине меҫкен – теле юҡ —Ашҡаҙар” йырының саҡ ҡына үҙгәртелгән варианты. –Ред..

(Һунарға китеп йәнеше (бергә торған һөйгән иптәше) һыуға батып үлә, аҡбуҙаты әйләнеп ҡайта).

Сума ла өйрәк, сума ата ҡаҙ (102)

(Шаян йыр)

Сума ла өйрәк, сума ата ҡаҙ… “Ҡыйғаҡ!”

Йәмле Дим буйҙарында.

Һый-хөрмәте бигерәк тәмле,

Ултырыуҙары күңелле

Был яҡтың туйҙарында.

Сума ла өйрәк, сума ата ҡаҙ… “Ҡыйғаҡ!”

Дим һыуҙарын болғата.

Яппарҙың бит егеттәре

Менә тигән ҡыҙҙар һайлай –

Барыбер бит ҡарата.

Сума ла өйрәк, сума ата ҡаҙ… “Ҡыйғаҡ!”

Дим буйы күлдәрендә.

Бер күреүҙә ғашиҡ итә

Яппарҙың бит егеттәре.

Уңған, матур ҡыҙҙар һайлай –

Барыбер бит ярата.

Боронғо йыр (181)

Алма япрағы ҡойола

Әкрен генә ел менән.

Белмәйһеҙ шул хәлдәремде,

Бер күрергә тилмерәм.

Бар хәсрәтем бөтәр ине,

Өршәк буйын буйлаһам.

Аяҡҡайҙарым да баҫа алмаҫ,

Уҙған ғүмерҙәрҙе уйлаһам.

Зәйнәбем (212)

Дим йылғаһы буйҙары,

Дәүләкән ҡалалары.

Дәүләкәндәргә килде,

Дәүләкәндәргә килде

Шатлыҡлы донъялары.

Ай, Зәйнәбем, Зәйнәбем,

Аллы-гөллө йәйләүем.

Беҙҙең илдәр – сәхрә ерҙәр,

Ал сәскә ата гөлдәр.

Дәүләкәндәргә килде,

Дәүләкәндәргә килде

Бик тә шатлыҡлы көндәр.

Ай, Зәйнәбем, Зәйнәбем,

Аллы-гөллө йәйләүем.

Боронғо башҡорт йыры (148)

Боронғо  ла башҡорт юлдары,

Эй, теҙелеп киткән ҡәлғәҫе.

Батырҙарҙың ҡалған эҙҙәре

Шунда үткән данлы йылдары.

Боронғо ла башҡорт юлдары,

Эй, тоташтырған меңдең ҡәлғәҫен.

Шул юлдарҙа йырлар саңы ҡалған

Ата-бабайҙарҙың торошо.

Яппар көйө (149)

Яппар көйө, Яппар йыры –

Ул бит моңло беҙҙең көй.

Ҡан-ҡәрҙәште ситкә типмә,

Бер туғандай яҡын һөй.

Яппар тауҙары башында

Һары-һары ҡылғанлыҡ.

Ҡан-ҡәрҙәште дошман күреп,

Яманлыҡтар ҡылмайыҡ.

Яппар көйө, Яппар көйө,

Яппар көйҙәре матур.

Бергә-бергә тотоношоп,

Ҡан-ҡәрҙәштәр йәшәйек.

Яппар яғы – йәмле яҡ,

Яппарларҙа ҡалайыҡ.

Ауыр саҡтар беҙгә килһә,

Бергә-бергә булайыҡ. (1976 йылда яҙып алынған.)

Әй-ли, Миңниса(140)

Аҡлы ситса күлмәгемде

Кеймәйем тигән инем.

Шуларҙың нәҫелдәренән

Ҡыҙ алмаҫ тигән инем.

Әй-ли, Миңниса, ҡайҙа барҙың  һин кисә?

Әй-ли, Гөлниса, һөйгәнең һинең нисә?

Аҡлы ситса күлмәгемде

Бер генә кейгән инем.

Былай булырҙарын белһәм,

Һис бер танышмаҫ инем.

Әй-ли, Миңниса, ниңә килмәнең кисә?

Әй-ли, Гөлниса, әлдә килдең һин кисә.

Аҡлы ситса күлмәгемде

Елдәргә элмәҫ инем.

Шуларҙың нәҫелдәренә

Ҡыҙ бирмәм тигән инем.

Әй-ли, Миңниса, ниҙәр эшләнең кисә?

Әй-ли, Гөлниса, мине көттөңмө кисә?

Өршәкәй ҙә буйы һары тал(189, 310)

Өршәккәйҙең буйы, әй, һары тал,

Һандуғастар ҡунып һайрайҙыр.

Был донъялар беҙгә ике килмәй

Ҡәҙерҙәрен, дуҫтар, беләйек.

Бүҙәнәкәй тигән, һай, аҫыл ҡош,

Йөгөрөп бара оло юл менән.

Маңлайҙарға ла яҙған күрәсәкте

Һыпырып ташлап булмай ҡул менән.

Дим буйы башҡорттары йыры (310)

(Хәйретдинова Нәйлә Закуан ҡыҙы олатаһы Хәйретдинов Ғәләүетдин Хәйретдин улынан, 1889 йылғы, яҙып алған)

Дим һыуҡайы ҡаты аға ла,

Ҡом араларында таш ҡала.

Ризыҡ яҙған ерҙә бәндә йөрөй,

Туфраҡ яҙған ерҙә баш ҡала.

Дим һыуҡайы бормаланып аға,

Болон-болон ерҙәр ҡалдырып.

Тарих ҡына үҙе һөйләр әле,

Батыр егеттәрен яҙҙырып.

Ауылыма йыр (299)

Беҙҙең Ҡоръятмаҫ ауылы –

Иң олоһо районда.

Беҙҙә үҫкән ҡыҙ-егеттәр

Эшләй төрлө урында.

Урмандар бай йәнлектәргә,

Яландары – еләклек.

Әрәмәлә төрлө емеш,

Булһын йыйырға теләктәр.

Улаҡлы ла тау итәгендә

Шишмә аға ҡиблаға.

Серен белгән һәр бер кеше

Уның шифаһын таба.

Иҫәнсапҡан еләклеге,

Әрәмәһе андыҙлыҡ.

Донъяла бар әсе нәмә –

Үлем менән яңғыҙлыҡ.

Ауылыма һоҡланамын,

Урманына, ҡырына.

Күпме йырҙар яҙып була

Ҡоръятмаҫым турында.

Иҫәнсапҡан соҡороноң

Һаҙлығында шишмә бар.

Аяҡ-ҡулдарың һыҙлаһа,

Ләме менән һыуын ал.

Сылтырап аҡҡан Өйҙөрәк

Ауылымдан башлана.

Тыуып үҫкән ергенәңде,

Балам, берүк ташлама.

Тыуған ауылым – Ҡоръятмаҫ,

Беҙҙә үҫкән егет-ҡыҙҙар

Бер кемдән дә һынатмаҫ,

Һис ҡайҙа ла һынатмаҫ!

Илкәйем (22)

(Ишдәүләтов Байбулат Ишдәүләт улы 81 йәшлек оләсәһе Миңлеһылыу исемле инәйҙән отоп алған йыр)

Эй, иҫке лә, иҫке, тиҙәр,

Иҫкергәнһең дә, тиҙәр.

Иҫкерһәм дә иҫләремдә

Минең Иҫке Яппарым

Әй-ли, гөлкәйем шул,

Минең тыуған илкәйем.

Күгиҙелкәй —Күгиҙел– Дим йылғаһының боронғо исеме. –Ред. ҫыулары ла

Ағиҙелгә ҡушыла.

Ҫөйөүләре ихлас булҫа,

Изге йәрҙәр ҡауыша.

Әй-ли, гөлкәйем шул,

Минең тыуған илкәйем.

Һауынсылар тураһында шаян йыр (124)

Һауынсылар эшкә бара

Күнәктәрен күтәреп.

Һауынсылар эштән ҡайта

Сумкаларын тултырып.

Һауынсылар фермаларҙа

Тырышып һыйыр һауа.

Беҙгә килгән баш түрәләр

Колхозыбыҙҙы һауа.

Оло юлдың туҙаны(95)

(Информанттан был йырҙы Хисмәтуллина Фәрзәнә Хәләф ҡыҙы яҙып алған)

Оло юлдың туҙанын да

Үҙем күрҙем туҙғанын.

Белмәй ҡалдым, һиҙмәй ҡалдым,

Был ғүмерҙең, ай, уҙғанын.

Оло юлдың туҙанында

Ҡалды минең эҙҙәрем.

Ҡайҙа икән йәшлегем? – тип,

Шул юлдарҙан эҙләнем.

Оло юлдың туҙанында

Юғалттым эҙҙәремде.

Их, ҡайтарып алыр инем

Уҙған ғүмерҙәремде.

Бишек йыры (105)

Әлли-бәлли, бәпкәһе,

Ҡайҙа киткән әсәһе.

Ҡайынлыҡҡа еләккә

Искәндәргә бүләккә.

Әлли-бәлли бәү итәм,

Йоҡлап кит, бәғеркәйем.

Минең ике күҙ нурым –

Бәләкәс бәпескәйем.

Бишек йыры(204)

(Ғәббәсова Гүзәл Муллағәли ҡыҙы яҙып алған)

Ә-ә-ә, әй итә,

Рәйсә йоҡоға китә.

Әсәһе эшкә китә,

Әлли-бәлли, бәү итә.

Әлли-бәлли итәр ул,

Йоҡоларға китәр ул.

Бәү-бәү итеп, күҙ йомоп,

Тирләп йоҡлап китәр ул.

Алма кеүек тәгәрәп,

Үҫеп буйға етәр ул.

Ағайҙары артынан

Армияға китәр ул.

Әлли-бәлли итәр ул

Бәлликигә китәр ул.

Бәлликийҙән ҡайтҡас ул,

Ил һаҡларға китәр ул.

Атаң кәсеп итәлер,

Мәкәрйәгә китәлер.

Атаңдың тапҡан малдары

Тәрбиәңә етәлер.

Әлли-бәлли, бәү, бәү!

Бишек йыры (248)

Әлли-бәлли, бәпкәһе,

Ҡайҙа киткән әнкәһе?

Ҡайынлыҡҡа еләккә

Бәпесенә бүләккә.

Әлли-бәлли, бәпкәйем,

Хәҙер йоҡлап китә ул.

Хәҙер йоҡлап китә лә,

Матур төштәр күрә ул.

Бишек йыры (300)

Аллаһыу, Аллаһыу,

Аллаҡайым һыу алла.

Бәпескәйем тәмле төштәр

Күреп йоҡоға китә.

Аллаһыу, Аллаһыу,

Хаҡ тәғәлә һыу ала.

Хәҙер генә бәпес ул,

Үҫкәс батыр ир була.

(Үҫкәс һылыу ҡыҙ була).

Аллаһыу, Аллаһыу,

Ҡолһоуалла, һыу алла.

Матур күҙҙәрен йомоп,

Тәмле йоҡоға тала.

ТерәкәйҙәрҠырҡөйлө мең ырыуы башҡорттарының бер нәҫеле. Ауырлыҡ килгәндә бер-береһенә терәк булып, ярҙам итеп йәшәр булғандар. Туғандар өсөнйән бирергә лә әҙер булғаны өсөн “Терәк, терәкәй” нәҫелдәре тип атағандар. – Ғәлиуллина Хәҙиә Харис ҡыҙы . йыры (13)

Беҙ алай түгел инек тә,

Беҙ былай түгел инек.

Ваҡытында терәкәйҙәр

Гөл сәскәһендәй инек.

Беҙ үҫкәндә үҫтек инде

Тал сыбыҡтары кеүек.

Үҫеп еткәс таралыштыҡ

Ҡош балалары кеүек.

Сәскәләрҙе йыйырға тип,

Төштөм Дим буйҙарына.

Үҙемдең дә иҫем китә

Былай булыуҙарына.

Дим буйының туғайында

Бүҙәнә балалары.

Әл дә әле йәшәп килә

Терәкәй аралары.

Яппар йырҙары(77)

Тауға менгәс кенә беләм

Яппарлар икәндәрен.

Әҙ йөрөнөм, күп һынаным,

Кемдең кем икәндәрен.

Яппар менән Шөнгәк юлы

Бергә ҡушыла икән.

Араларҙың йыраҡлығы

Эсте бошора икән.

Яппарларҙың туғайында

Минең матур атҡайым.

Тағы ниҙәр күрер икән

Минең ғәзиз башҡайым?

Яппарҙың баҡсаларында

Йәшәргән һуғандарым.

Йәшәргән һуғандарымдай

Йәшәгеҙ туғандарым.

Яппар урамдары тигеҙ,

Теҙелеп үҫкән аҡ ҡайын.

Шул ҡайынға баҫып ҡарайым,

Һеҙҙе һағынған һайын.

Яппарымдың юлдарында

Гөлдәр тапталыр инде.

Ул минең йөрәккәйемдә

Мәңге һаҡланыр инде.

Яппарҙың туғайҙарында

Мин матур ҡошто тотам.

Моңайып һайраған ҡошто

Һин дуҫҡайға оҡшатам.

Аҡлы ситса күлмәгем дә,

Кейергә иркен түгел.

Тағы бер күрәһем килә,

Күрергә мөмкин түгел.

Беребеҙ унда, беребеҙ бында,

Беребеҙ Бөгөлмәләрҙә.

Бер-беребеҙҙе күрә алмабыҙ

Эстәр өҙөлгәндә лә.

Батырҙар тураһында

(Мәктәп музейынан алынды, Усманова Көзифа исемле

әбейҙән, 1904 й., яҙып алынған)

Оҙон ғына елән,ҡамсат бүрек –

Ир-егеттең кейгән кейеме.

Уҡ-һаҙағын аҫып, күкрәк кирһә,

Шул булаҙыр ирҙең аҫылы.

Яҡшы ғына атҡа, ай, атланып,

Дошмандарға сапһа ҡурҡмайса.

Батырҙарса үҙен, һай, күрһәтһә,

Шул булаҙыр ирҙең яҡшыһы.

Батыр ғына егет, һай, һыр бирмәҫ,

Ауырлыҡтар килгән сағында.

Баш эймәйсә үҙен тота белһә,

Шул булаҙыр ирҙең солтаны.

Батыр ғына ирҙәр, ай, күп булһа (74)

Элекке ваҡыттарҙа һәр бер ауыл янындағы бейек тауҙарға ҡәлғә төҙөлгән. Дошмандар ябырылһа илгә, шул ҡәлғәләргә төтөн уты һалғандар, шулай итеп тиҙ генә ғәскәр йыя торған булғандар.

Дим буйҡайҙарының, ай, тауҙары,

Ҡырлас-ҡырлас булып теҙелгән.

Бейек кенә һәр бер ҡалҡыулыҡта

Ҡәлғәләрҙә һаҡсы ҡуйылған.

Дим буйҡайҙарының, ай, ерҙәре,

Намыҫлы ла уның ирҙәре.

Батыр ғына ирҙәр күп булһа,

Имен генә булыр илдәре.

Йыр (77)

Башҡорт минең илкәйем дә,

Башҡорт минең еркәйем.

Ата-инәй бүләк иткән

Ғәзиз минең телкәйем.

Дәүләкәндең ҡәрйәләре —Ҡәрйә – ауыл. –Ред.

Тау ҙа таш араһында.

Башларым аҙашыр инде

Маңҡорттар араһында.

Башҡорт телкәйҙәре матур,

Ҡыҙ-ҡырҡыны оялсан.

Ата-инәй биргән телде

Алыштырма һис ҡасан.

Һалдатҡа хат (77)

Һауаларҙа осҡан, һай, ҡарлуғас

Кереп юғалаҙыр болотҡа.

Мин һағынып хаттар яҙам,

Һин дә шулай мине онотма.

Ҡыҙарып та ҡояш шәүләһе,

Тирәктәрҙең төшә шәүләһе.

Үҙе генә унда, күңеле бында,

Нисек йөрөй икән кәүҙәһе?

Зәңгәр төндә, көндөң нурҙарында

Ҡара сәскәйҙәрең тарарһың.

Йырҙарымды бергә бүләк итәм

Һағынғанда уҡып ҡарарһың.

Алһыу нурҙар менән таң атҡанда,

Йомшаҡ елдәр әкрен иҫәләр.

Иҫәрҙәр ҙә, һине иркәләрҙәр,

Минән сәләм һүҙе һөйләрҙәр.

Хәтерләрмен һине һәр ваҡытта,

Алһыуланып таңдар атҡанда.

Хәтерләрмен һине һәр саҡта,

Үлем ҡосағында ятҡанда.

Бөҙрә лә генә, ай, сәсемде

Йырлай-йырлай ғына тарайым.

Һинең генә яҡтан иҫкән елгә

Бер әйләнеп кенә ҡарайым.

Тот һин, дуҫҡай, биргән вәғҙәләрҙе,

Онотма һин һөйгән йәреңде.

Һөйгән йәрең өсөн һәр ваҡытта

Ҡыҙғанма һин ғәзиз йәнеңде.

Мәк сәскәһе (77)

Мәк сәскәләре ҡойола,

Былбыл ҡағынған һайын.

Мәк сәскәләренә ҡарайым,

Һине һағынған һайын.

Беләм инде, күрҙем инде,

Ҡайғы тигәндәрен дә.

Ата-инәй бер ни белмәй

Бала күргәндәрен дә.

Был донъяның ҡәҙерен беләйек (11)

Йылтыр ғына, йылтыр, әй, ут яна,

Юлаусынан ҡалған бер күмер.

Былай ғына беҙҙең, ай, ултырыуҙар

Үҙе генә булыр бер ғүмер.

Селтер генә селтер, әй, шишмә аға,

Һыуһағанда алып эсәйек.

Был ғүмерҙәр беҙгә, ай, ике килмәй

Ҡәҙерҙәрен генә беләйек.

Ем-ем генә, ем-ем, күктә йондоҙ,

Ҡош юлына юлдар һалаҙыр.

Был донъяла ғына, ай,  батыр ирҙәр

Тарихҡа ла яҙылып  ҡалаҙыр.

Аҡбуҙат (210)

Аҡбуҙ ғына атты, әй, эйәрләп,

Сығып киттем яңғыҙ һунарға.

Ҡараңғы ла төндә бер яңғыҙым,

Тура ғына килде ҡунарға.

Бүртә аттар менеп һунар сығар

Башҡорттарҙың ғәзиз улҡайы.

Уҡ-һаҙағын алып яуға барыр

Милләтемдең батыр иркәйе.

Дим буйыҡайҙары туғай-туғай,

Туғайында берәү ҡул болғай.

Үҙе лә генә йырлай, үҙе илай,

Ник һарғайып үҫтем, ти, буғай.

Зөлхәбирә (81)

(60-сы йылдар аҙағында тарих уҡытыусыһы Лилиә Ғәфүр ҡыҙы яҙып алған).

Элек Дим буйында бик хәлле, белемле Мостафа исемле мулла йәшәгән, бөтә нимәһе етеш булған. Берҙән-бер көндө уның яратҡан ҡатыны донъя ҡуйған. Уларҙың бик сибәр, һылыу Зөлхәбирә исемле уңған ҡыҙы булған. Зөлхәбирә һылыулығы менән генә түгел, уңғанлығы менән дә тирә-яҡта дан тотҡан. Нисектер бер ваҡыт уны урыҫ байы күреп ғашиҡ була һәм Мостафа мулланан ҡыҙын һорай. Мулла тәүҙә риза булмаһа ла, нисектер отолоп, бик күп малдар вәғәҙә иткән урыҫ байына ҡыҙын бирергә була. Ләкин ҡыҙы был ғәрлеккә түҙә алмай үҙенә хәнйәр ҡаҙай.

Зөлхәбирә һылыу кер сайҡай

Дим йылғаһы ғына һыуында.

Зөлхәбирә һылыу үкһеп илай

Дим буйҙарының да ярында.

Мостафа мулла туй йыйғандыр,

Ҡыҙын һатып урыҫ байына.

Зөлхәбирә һылыу түҙалмайса

Йәшенә лә бахыр ҡойона.

Зөлхәбирә һылыу толом сәсен

Ҡыҙыл таҫмаларҙан үргәндер.

Зөлхәбирә һылыу ғәрлегенән

Йәш көйөнә генә үлгәндер.

Баланың да күҙ йәштәрен күреп,

Хаҡ тәғәлә ни тип торғандыр.

Мостафа ла мулла түҙә алмай

Был донъянан китеп барғандыр.

Боронғо йыр (151)

Ике лә генә ерән, парлар көрән,

Тау буйында аның төйәге.

Уттарҙа янмай, һыуҙа батмай,

Яҡшы ғына кеше һөйәге.

Һауаларҙа оса ике аҡҡош

Береһе бәйле, береһе бығаулы.

Үҙ генә атаҡайҙарың, ай, булмағас,

Кем балаһы кемгә аяулы?

Ҫөләймән батырСөләймән – Ҡырҡөйлө ырыуы Бәһелеүән ҡарттың улы. Дим буйының батыры, ниндәйҙер ихтилалда ҡатнашҡан башҡорт яугирҙарының юлбашсыһы. Ҡарттарҙың һөйләүе буйынса, Ярыштауҙа ерләнгән. (131)

Ҫөләймән батыр менгән аты

Тура ҡондоҙ – ҡашҡаһы.

Башҡорттарға ирек даулап

Алып барған ҡашҡаһы —Ҡашҡаһы – бында: батыры тигән мәғәнәлә. –Ред..

Ҫөләймән батыр яуға сапҡан

Уҡ-һаҙаҡтарын алып.

Яугирҙарын алып барған,

Дошман сафтарын ҡырып.

Ҫөләймән батыр яу ҡырында

Ҡурҡыуҙарҙы белмәгән.

Батырҙарса һәләк булғас,

Ярыштауҙа ерләнгән.

Ҡар(а) урман (161)

Ҡар(а) урманға кергәнем юҡ

Керһәм сығармын кеүек.

Ҡара урмандар аша ла,

Ҡара урмандар аша.

Матур ҡоштар һайраша

Шуға баштар аҙаша.

Ниңә лә, ай, милкенә

Йөрәккәйем елкенә?

Хоҙай бирһен сабырлыҡ.

Ҡар(а) урманға барам әле

Эҙләргә эҙләремде лә…

Ҡара урмандар аша ла

Ҡара урмандар аша.

Хайран ҡалам тамаша

Шуға баштар аҙаша.

Ниңә лә, ай, милкенә,

Йөрәккәйем елкенә?

Хоҙай бирһен түҙемлек.

Ҡар(а) урмандың эстәренән

Эҙләрһең, табалмаҫһың.

Ҡара урмандар аша ла

Ҡара урмандар аша.

Һыуһап телем ҡамаша,

Шуға баштар аҙаша.

Ниңә лә, ай, милкенә

Йөрәккәйем елкенә?

Хоҙай бирһен ҡыйыулыҡ.

БиләнтауБиләнтау –Ҡыҙыл тормош ауылы янындағы матур еләкле тау. (292)

Элек Асылыкүл буйында еләк йыйған осорҙа, бер егет еләк йыйып йөрөгән башҡорт ҡыҙҙарының береһенә ғашиҡ була. Әйтергә ҡыйыулығы етмәй, йыр сығара.

Билән генә тауҙың, ай, итәге,

Еләктәре ҡыҙарып бешкәндер.

Елән генә кейгән матур ҡыҙҙар,

Еләктәрен йыйып төшкәндер.

Билән генә тауға, ай, бер килһәң,

Сәскәләрен йыйып бирермен.

Һинең нурлы йөҙҙәреңде күрһәм,

Яҙ ҡояшындай ҙа ирермен.

Шәфәҡ(53)

(1977 йыл яҙып алынды)

Башҡорт ихтилалын баҫтырырға каратель отрядтары ебәрелә. Ҡаҙанғол ауылында Рәҡәп исемле табипты ихтилалда ҡатнашҡаны өсөн язалап үлтерәләр, беренсе ҡатынын өйөнә бикләп, ут һалалар. Икенсе ҡатыны бик сибәр булған, уныһын ҡоллоҡҡа алып китәләр. Унан тыуған йәш ҡыҙ бала мейес эсендәге юллыҡҡа (ағас киптерә торған урын) инеп йәшеренә. Өй яна, әммә мейес эсендәге Шәфәҡҡә бер нимә булмай.

Ауылда был бала бик сибәр һылыу булып үҫә, бик күп яусылар килеп, иң батыр егеткә тормошҡа бирәләр.

Әй, Шәфәҡ тә һылыу, ай, сибәр ҡыҙ,

Ефәк тә генә микән яулығы?

Нисәүләп тә аттар егеп килгән,

Күмәк тә генә икән яусыһы.

Әй, Шәфәҡ тә һылыу, ай, зифа ҡыҙ,

Көмөш тә генә микән ҡашмауы?

Батыр ғына егет ҡулын биргән,

Еңел булыр тормош башлауы.

Урмандарға керһәң (193)

Урмандарға керһәң,

Аҡланынан сәскә өҙөрһөң.

Сит ерҙәргә сығып

Ялғыҙ башың,

Нисек кенә итеп түҙерһең,

Нисек кенә итеп түҙерһең?

Урмандарға керһәң –

Сейә еләк.

Сейә еләк кенә, бөрлөгән.

Сейә еләк кенә, бөрлөгәндәй

Һеҙ генә бит минең бер генәм,

Һеҙ генә бит минең бер генәм.

Бурыл ат (103)

Бәләкәй генә буртай әкрен юрта,

Әкрен юртып күп ерҙәр үтә.

Ашағандар бөтә, кейгәндәр туҙа,

Татыу йәшәүҙәргә ни етә?

Ҡушымта: Ел елләмәй томан асылмай,

Бер йырламай әрнеүҙәр баҫылмай.

Юртып ҡына шулай бара ла торғас,

Юлғынайым китте бит һул менән.

Маңлайҙарға яҙған хаҡ яҙмышты,

Һыпырып ташлап булмай ҡул менән.

Ҡушымта:Әкрен юртам үрҙәрҙе менгәнсе,

Онота алмам гүрҙәргә кергәнсе.

Үткән ғүмер (38)

Ике лә генә ҡайын, ай, йәнәшә,

Япраҡ яра-яра һөйләшә.

Ике лә генә туған бергә ултырһа,

Һандуғастар кеүек гөрләшә.

Ике лә генә йылҡы, ай, һимерттем,

Ялан ерҙән килгән төлкө өсөн.

Йыр белгәндән генә йырламайым,

Мин йырлайым уйын-көлкө өсөн.

Мылҡып ҡына килгән малдарымдың,

Уртаһында үҫкән бит күк юрға.

Ашайыҡ та эсәйек, йырлап көләйек,

Хоҙайым ғүмерем бирһен күп йылға.

Йәмле Өршәк буйҙары(304)

(Үҙ ваҡытында Хузиев Мөлкәмән Хоҙайәхмәт улы яҙып алған)

Яппар урамдары матур,

Теҙелеп киткән йорттары.

Шундай инсафлы, сабыр

Беҙҙең яҡтың ҡарттары.

Ҡушымта:  Эх! Йәмле, күңелле,

Беҙҙең Өршәк буйҙары

Баҡсаларға гөл ултыртам,

Матурын һайлап ҡына.

Яппарымды ныҡ яратам,

Гел торам уйлап ҡына.

Яппар тауҙары бейек тә,

Яландарында кейек.

Кеше йәрҙәрен һөйөү –

Беҙҙең яҡтарҙа яҙыҡ.

Әкрен иҫкән ел уята

Өршәктең ҡамыштарын.

Әйҙә, киттек һыу буйына,

Таралыр һағыштарың.

Боронғо ла башҡорт юлдары(312)

Боронғо ла башҡорт юлдары,

Шунда ҡалған тарих эҙҙәре.

Халҡым үткән тормош йылдары

Беҙгә васыят улар йырҙары.

Боронғо ла башҡорт юлдары,

Билге ҡуйған уның үрҙәре.

Шул тарафтың һәр бер төйәге –

Мең иленең булыр ерҙәре.

Боронғо ла башҡорт юлдары,

Батырҙарын йыйған тауҙары.

Тыуған илен, ғәзиз еркәйен,

Һаҡлап ҡалған башҡорт улдары.

Туй мәжлесе йыры (248)

Сабып килер атының

Ялын тарап үрәлер.

Хаҡ йәрәшкән кәләшен

Төндә төштә күрәлер.

Көрәгәсе йырлап тора,

Аяҡсы бал тарата.

Көрәгәсе йырлап торһа,

Мәжлес шуны ярата.

Ҡоҙаҡайым, ҡоҙағый,

Балыңды һин һуҙа ҡуй.

Һандуғас һайраған кеүек

Иҫтә ҡалһын беҙҙең туй.

Ай, бал микән, бал микән,

Балдың һарыһы икән.

Беҙҙең кеүек ултырғандар

Бүтән ерҙә бар микән?

Ҡорос аттар (87)

Тракторҙар – ҡорос аттар

Ҙур йөктәрҙе тарталар.

Беҙҙең Яппарҙың ҡыҙҙары

Бары ла эште яраталар.

Тракторҙар – ҡорос аттар

Ҡолас йәйеп эшләйҙәр.

Беҙҙең Яппарҙың халығы

Бары ҙа яҡшы йәшәйҙәр

Сәриә(179)

Өршәк буйҙарында бер кешенең бик матур Сәриә исемле ҡыҙы була. Уға ғашиҡ булмаған ир-егет булмаған. Ҡыҙ менән бер балыҡсы егет бер-береһен яраталар. Балыҡсы  ептән бик оҫта ау бәйләгән. Шул ҡыҙҙы Өршәктең түбән ағымындағы бер бай ҡатынлыҡҡа алып китә. Был егет менән ҡыҙ бер-береһен яратһалар ҙа, яҙмыш уларҙы айыра. Егет күҙ йәштәре менән ҡыҙҙы оҙатып ҡала.

Аҡ уҡанан ау бәйләнем, Сәриә,

Бер бөртөгө ҡалғансы, һандуғас балаһы.

Оҙата сыҡтым, ҡарап ҡалдым, Сәриә,

Күҙ керпегем талғансы, һандуғас балаһы.

Ағиҙелгә төплө төшмә, Сәриә,

Төшмә бер үҙең генә, һандуғас балаһы.

Эстәремде өҙөр өсөн, Сәриә,

Ҡалды бер һүҙең генә, һандуғас балаһы.

Исмәғил ауылы йәштәре йыры (166)

Эх-ха-ха тигән тауышҡа

Ҡаҙҙар ҡаса ҡамышҡа.

Йоҡлағандар уянһындар

Беҙ йырлаған тауышҡа.

Ҡаҙҙар ҡайта, ҡаҙҙар ҡайта,

Ҡаҙҙар ҡайта бойҙайҙан.

Кеше йәренә ҡыҙыҡма,

Үҙең һора хоҙайҙан.

Ҡаҙҙар оса, ҡаҙҙар соа,

Ҡаҙҙар оса көҙ еткәс.

Ҡыҙҙар китә үҫеп еткәс,

Атай йортларын ташлап.

Ҡаҙҙар ҡайта, ҡаҙҙар ҡайта,

Ҡаҙҙар ҡайта яҙ еткәс.

Ауыр булһа була инде,

Ҡыҙҙар ҡайтмай бер киткәс.

Ҡаҙҙар матур, ҡаҙҙар матур,

Ҡаҙҙар матур гәпләшһә.

Шундай ауыр, шундай ҡыйын,

Һөйгән йәрең көнләшһә.

Бүртә атҡай (34)

Бүртә атҡайҙарың яҡшы булһын,

Алыҫ ҡына юлға сыҡҡанда.

Дуҫ-ишкәйҙәрең яҡын ғына булһын,

Ауырлыҡтар килгән сағыңда.

Көмөш кенә уҡа, әй, йүгәне,

Бүртә атҡайҙарҙың башында.

Батыр ғына ирҙең, әй, йүнлеһе

Яҙылып ҡуяр тауҙың башында.

Был  йырҙы һуғышҡа тиклем Ибрай ауылында бер бик ҡарт бабай мәжлестә йырлағайны. Элек был ауыл Дәүләкән районына кергән, хәҙер Әлшәй районына ҡарай.

Егеттәр йыры(229)

(Ишек төбө йырҙары)

Кис ҡыҙҙар янына барып, егеттәр йыр йырлар инек. Йырлаһаң, асырҙар, йырламаһаң – интектерерҙәр ине ишекте асмай.

Эй, ҡыҙҙары, ҡыҙҙары,

Беҙҙең Шәрип ҡыҙҙары.

Таңға тиклем тыңлар инем,

Биг(е)рәк матур йырҙары.

Эй, ҡыҙҙары, ҡыҙҙары,

Матур икән йөҙҙәре.

Өйҙө бикләп ҡуйғандар,

Харап икән үҙҙәре.

Эй, ҡыҙҙары, ҡыҙҙары ла,

Биг(е)рәк сибәр үҙҙәре.

Әйҙә тиеп әйтеүсе юҡ,

Биг(е)рәк яман һүҙҙәре.

Күңел йыры(237)

(боронғо йыр)

Ел елләйҙер ҙә бурайҙыр,

Бураҙнаға һалаҙыр.

Ҡарҙар иреп, яҙҙар килһә,

Күңел яманһыулайҙыр.

Ел елләйҙер ҙә уйнайҙыр,

Ҡылған башын тарайҙыр.

Ямғыр яуып, болот булһа,

Күңелдәр тулышаҙыр.

Ел елләйҙер ҙә өйөрөлөп,

Ҡойон күтәреләҙер.

Ҡәрҙәштәрем, бергә булһаҡ

Күңелем күтәреләҙер.

Салауат (48)

Салауат нисә йәшендә,

Йәшел ҡамсат бүрке башында?

Булғадир булған, ай, Салауат

Егерме лә ике йәшендә.

Яланда йөрөгән йылҡының

Алалары бар ҙа, буҙы юҡ.

Яуҙарҙы  ҡырған, ай, Салауат,

Атҡынайы ҡайтты, үҙе юҡ.

Йүрүҙән һыуы туғайы,

Сырлап ҡына осор турғайы.

Салауат менән Юлайҙың

Сыңғырайҙыр тимер бығауы.

Салауат йөрөгән кир аттың

Ялғынаһын кемдәр тараған?

Салауаттың һиҙгер күҙҙәре

Алыҫтарға текләп ҡараған.

Мәҙинәкәй (54)

(Хәмәҙиева Зайҙа Хәбибулла ҡыҙы: “Инәйемдең яратып йырлаған йыры”, – тине.)

Ыласындар оса, ай, һауала,

Мәҙинәкәй, гөлкәйем,

Һандуғастар ҡуна талдарға.

Һандуғастай һайрар ҡыҙ баланы

Мәҙинәкәй, гөлкәйем,

Яҙмыш һата икән малдарға.

Йылға буйҡайҙары, ай, ҡамышлыҡ,

Мәҙинәкәй, гөлкәйем,

Аҡҡош балалары ҡағына.

Иртән генә тороп, тышҡа сыҡһам,

Мәҙинәкәй, гөлкәйем,

Тыуып үҫкән ерен һағына.

Сал бөркөткәй осор, ай, шыҡыйып,

Мәҙинәкәй, гөлкәйем,

Ябалаҡ та йоҡлар түш киреп.

Таңдар атҡан саҡта бер ҡыҙ илай,

Мәҙинәкәй, гөлкәйем,

Түшәгендә ауыр төш күреп.

Өфө тураһында йыр (115)

(Мәктәп музейы архивынан)

Өфө ҡайҙа, Өфө йыраҡ,

Өфө Урал тауында.

Ҡайғырмағыҙ, осрашырбыҙ

Йәйге һабан туйында.

Өфө тиеп бер йырлайыҡ,

Күңелдәр бушанғансы.

Ауырлыҡтар килә ҡалһа,

Бергә, дуҫтар, булайыҡ.

Өфөләргә барам әле,

Ал гөлөн алам әле.

Шул гөлдәрҙән бәйләм яһап

Дуҫтарға бирәм әле.

Өфөләр тип бер уйларһың,

Йәшлек йылдарың үткәс.

Һағынырһың, һарғайырһың,

Һөйгәнең ятҡа күскәс.

Өфө ҡалалары матур,

“Өф” тиеп торор инем.

Бер саҡырып хаттар яҙһа,

Янына барыр инем.

Өфө тиеп бер янырһың,

Йәшлегең иҫкә төшкәс.

Ултырып та бер иларһың,

Ғүмерҙәр үтеп киткәс.

Кәләш кейәүләү (248)

Сабып килер атының

Ялын тарап үрәлер.

Хаҡ йәрәшкән кәләшен

Төндә төштә күрәлер.

Туй ҡаршылағандағы йыр (293)

Ҡоҙаларым, килдегеҙ,

Килдегеҙ, күрендегеҙ.

Зөһрә йондоҙ кеүек кенә,

Нурлы һеҙҙең йөҙөгөҙ!

ДәрхәнДәрхән – Дәүләкән ҡалаһынан йыраҡ түгел, элекке Дәүләтхан ерҙәрендә урынлашҡан күл. Дәүләтхан – Дәүләкәнгә нигеҙ һалыусы. Дәрхән/дархан –тарханһүҙенән. көйө (97)

Дәрхән күлдәренә барып,

Күңелде асам әле.

Дәҫтән ерҙәренә ҡарап,

Бер йырлап алам әле.

Дәрхән күлдәре тирәләп,

Аҡ тирмәләр ҡоролған.

Дәҫтән түрәне тирәләп,

Аҡ һаҡалдар ултырған.

Мәкәштәр йыры(261)

Ап-аҡ итеп ҡарҙар яуған,

Яумаған үләндәргә.

Өндәшмәйҙәр, һөйләшмәйҙәр

Ни булған мәкәштәргә?

Өй артымда баланым,

Көн дә йыйып аламын.

Кеше хәлен кеше белмәй,

Көн дә илап аламын.

Өй артындағы миләште

Кемдәр әйтә “балан” тип.

Үҙ инәйем булмағас

Кемдәр әйтер “балам” тип?

Ал алъяпҡыс быуғандарҙың

Билдәре нәҙек аның.

Һәр кемдең дә балалары

Үҙенә ғәзиз аның.

Ямғыр яуа ҡар ҡатыш,

Инде килеп етте ҡыш.

Урмандарҙа йәм ҡалманы,

Һис һайрамай осҡан ҡош.

Ап-аҡ микән, ҡар микән,

Яумаған ер бар микән.

Яныйым да минең кеүек,

Бер күрергә зар микән.

Һары һаплы, һары бәке

Булһа булыр Мәкәштә.

Беҙҙең эстә нимә ятмай,

Һеҙгә һөйләмәгәс тә.

Эсем бошһа, һүтә башлайым

Сәсемдең үргәндәрен.

Һис кенә лә һөйләй алмайым

Башымдың күргәндәрен.

Дәҫтән бейгә бағышланып сығарылған боронғо йыр (69)

Йәйрәп ятҡан Димдең буйҡайы –

Ҡырҡөйлө лә меңдең илкәйе.

Бигеш кенә тауҙа тирмәләр,

Дәҫтән бейҙең булыр ҡәлғәһе.

Дим буйының изге еркәйе –

Ҡырҡөйлө лә меңдең илкәйе.

Дәрхән күлдең һутлы туғайы –

Дәҫтән бейҙең булыр йәйләүе.

Ҡыр ҡыҙы йырыОшо уҡ йыр 1965 йылда Ҡаҙанғол ауылында йәшәүсе Сафина Сәрбиямал әбейҙән (1901 йылғы) яҙып алынған, әлеге ваҡытта Ҡаҙанғол мәктәп музейында һаҡлана.(74)

Ҡаҙанғол ауылында бер байҙа хеҙмәтсе ҡыҙ йәшәгән. Һәр ваҡыт уның ғүмере йәйләүҙә, ҡырҙа уҙған. Ул һыйыр, бейә һауып ҡымыҙ яһаған. Шуға күрә уны “Ҡыр ҡыҙы” тип атағандар, шул төбәкте, бейә бәйләү урынын “Ҡыр ҡыҙы төбәге” тип йөрөткәндәр. Ошоға бағышланған йыр.

Ҡыр ҡаҙҙары осҡан йылы яҡҡа

Тыуған ерҙәрен дә ҡалдырып.

Бер ҡыр ҡаҙы тороп ҡалған күлдә

Ғәрип ҡанатҡайын талдырып.

Ҡаңғылдап та ҡанат ҡаға меҫкен:

Яңғыҙ башым инде нишләр? – тип,

Кем уйлаған, минең яҙмышым да

Шул ҡаҙ яҙмышына оҡшар тип.

Ҡыр ҡыҙы ла һинең, эй, йәшлегең

Үтеп китәр микән ҡырҙарҙа?

Бейә һауып, тәмле ҡымыҙ яһап,

Үтәр микән ғүмерең ҡырҙарҙа?

Ерәнсәкәй атым (49)

Ерәнсәкәй аттың, ай, ялдарын

Ҡиблаларҙан иҫкән ел тарай

Эй бәхеткәйҙәрең бер булмағас,

Байға хеҙмәт итеп кем ярай?

Ерәнсәкәй аттың, ай, матурын

Көмөш теҙгендәр ҙә биҙәйҙер.

Батыр ғына ирҙең, ай, аҫылын

Көрәш майҙандары һынайҙыр.

Ерәнсәкәй аттың, ай, ялына

Ҡыҙыл таҫмалар ҙа элергә.

Хоҙай тәғәлә беҙгә шулай ҡушҡан

Күрше менән тыныс йәшәргә.

Туғандарға мәҙхиә (307)

Эй, туғандар, һеҙ генә лә

Минең бәғерләремдә.

Үлһәм дә һеҙҙе эҙләрмен,

Ятһам да ҡәберләрҙә.

Эй, туғандар, һеҙҙең менән

Шат минең күңелдәрем.

Гелән шулай һеҙҙең менән

Үтһен ине ғүмерҙәрем.

Һәбиләгә (80)

(мәктәп музейынан, 1960 й.)

Элек Яппарҙа бик хәлле бер бай булған. Уның берҙән-бер матур Һәбилә исемле ҡыҙына Бигеш ауылының бер көтөүсе егете ғашиҡ була. Был бай бик асыулана быға, сөнки ҡыҙын икенсе бер бай улына йәрәшкән була. Ағалары ҡыҙҙы һәр ваҡыт һаҡлап йөрөр булғандар. Меҫкен егет үҙенең яратҡанлығын Бигештең бейек тауына менеп ҡурай аша белдерә икән. Был тау ҡалҡыулыҡты Ҡурай тауы тип йөрөтәләр. Хәҙер был ауыл юҡ инде. Ауылдар араһы бер-ике саҡрым ғына булған.

Яппар ҡыҙҙарының сибәрлеген

Йондоҙҙарға тиңләр инем мин.

Шул йондоҙҙар араһынан һайлап,

Һәбиләкәй һине алырмын.

Беҙҙең яҡтан һеҙгә елдәр иҫһә,

Ҡурайымды алам уйнарға.

Улар һиңә сәләм әйтер төҫлө,

Һинһеҙ миңә тормош юҡтыр тип.

Яппар менән Бигеш араларын

Һары ҡылған ғына баҫҡандыр.

Бейек тауға менеп йыр йырлайым,

Бәлки, ишетерһең иркәм тип.

Ике саҡрым ғына беҙҙең ара,

Йүгереп тә барыр ер генә.

Көтөү-көтөү малдар табыр инем,

Атаң риза булһа бирергә.

Бигеш менән Яппар араһында

Ерекле лә шишмә ағаҙыр.

Таш күперҙәр шунда һалыр инем,

Ағаларың риза булһасы.

Бигеш менән Яппар аралары,

Юлдары ла бигерәк бормалы.

Ҡырҙарына гөлдәр сәсер инем,

Инәң генә риза булһасы.

Өйрәккүл(160)

(Исмәғилдәр йыры)

Өйрәккүлдең көмөш һыуҙары,

Тирә-яғы зифа ҡамышлы.

Шул төбәктәр беҙгә бигерәк яҡын –

Башҡорттарҙың йәйләү урыны.

Өйрәккүлдең тоноҡ һыуҙарында

Аҡ аҡҡоштар ҡанат ҡағына.

Шул күлкәйгә тағын барырмын тип,

Күңелкәйем минең һағына.

Өйрәккүлдең тирә-яғын

Һары томбойоҡтар баҫҡанмы?

Әллә шулай беҙҙең кеүек улар

Һағыш уттарына төшкәнме?

Өйрәккүлдең итәктәрен биҙәй

Ҡырысталдың тауҙар  теҙмәһе.

Шул тауҙарҙың ҡылған битләүендә

Өйөр-өйөр йылҡы йөрөйҙөр.

Ошо уҡ йыр “Өйрәк күле” тигән исем аҫтында  Ҡаҙанғол мәктәбе музейында табылды, уҡыусылар Мәхүп исемле әбейҙән яҙып алғандар (1895 йылғы Исмәғил ауылында тыуған, Ҡаҙанғолға тормошҡа сыға).

Өйрәккүлдең йәмле, ай, буйҙары

Туғайында – билан муйылы.

Шул ерҙәрҙә элек бесән сапҡан

Ата-бабаларҙың улдары.

Өйрәккүлдең тымыҡ һыуҙарында

Ҡаҙ-өйрәктәр сума торғандар.

Элегерәк ошо изге ерҙә

Бабаларым төйәк ҡорғандыр.

Йырҙың икенсе бер вариантын, Ҡаҙанғол ауылында йәшәүсе Сәйфетдинов Ғилметдин бабай әйтеүенсә, Иҫке Ҡаҙанғолда – совхоз Ҡаҙанғолонан Әптрәхим исемле ҡарт, ҡарсығы Гөлсөм  менән  ҡунаҡ ваҡытында башҡарҙылар.

Өйрәккүлдең буйы бигерәк йәмле,

Шунда нигеҙ ҡорған башҡорттар.

Күлкәйенең һыуы бигерәк йомшаҡ,

Шишмәләре аға сылтырап.

Өйрәккүлкәй, һинең, ай, күлеңдә

Өйөр-өйөр өйрәк йөҙәлер.

Үҙәктәрем минең, ай, өҙөлә

Һыуҙарында нисек йөҙөргә.

Ауылым кистәре(101)

(мәктәп музейы сығанаҡтары)

Һары ла ғына алтын, ай, бигерәк,

Яппарымдың айлы кистәре.

Ҡурай моңдарына ҡушылып,

Ағыла йырым – күңелем хистәре.

Һандуғастар һайрай сут-сут тип,

Һары талдарға ла бер ҡунып.

Тәңреләргә тәсбих әйтәләрҙер,

Тыуған илем шундай матур тип.

Кейәү ҡаршылағанда йырлай торған йыр (257)

Ишек алдым гел сәскәле,

Ҡыҙҙар йыйып шатланһын.

Егете һеҙҙән, ҡыҙы беҙҙән,

Бергә йәшәп ҡартайһын.

Ишек алдында баланым

Балан түгел, миләштер.

Оло ҡыҙымды һиңә бирҙем, кейәү,

Ҡаҡмай-һуҡмай эйәләштер.

Ауыл көйҙәре (287)

Ҡоръятмаҫтың тауҙарында

Үҫкәндер умырзая.

Был донъяла ишеңде тап,

Үтмәҫен ғүмер зая.

Ҡоръятмаҫтың юл сатында

Үҫкәндер ялғыҙ ҡайын.

Шул ҡайынды ҡосаҡлайым

Һине һағынған һайын.

Беҙҙең Ҡоръятмаҫ ҡәрйәһе

Асылыкүл буйында.

Йәшләй һөйгән йәрең булҫа,

Шул ҡалаҙыр уйыңда.

Әлшәй-Дәүләкән(279)

Әлшәй – Дәүләкән,

Һөйгәнең сәләм әйткән.

Вәғәләйкүм-әссәләм,

Үҙенә лә әйт сәләм.

Әлшәй – Дәүләкән,

Һөйгәнеңде урлағандар.

Вәғәләйкүм-әссәләм,

Ҡоҙаларға ла әйт сәләм.

Таҡмаҡтар

Таҡмаҡтар (108)

Ниңә бәреләләр икән

Болоттарға болоттар?

Ниңә тиҙ үтәләр икән

Бергә булған минуттар?

Оса ҡаҙҙар, оса ҡаҙҙар,

Оса ҡаҙҙар Донбассҡа.

Мин дә уйлап торам әле

Шул ҡаҙҙарҙан ҡалмаҫҡа.

Ҡыҙыл-ҡыҙыл бөрлөгәндәр

Юл буйына теҙелгән.

Булмаҫ инде минең кеүек

Һеҙҙең өсөн өҙөлгән.

Сәс үргесем, сәс үргесем,

Сәсемде үрер өсөн.

Таһир үлгән Зөһрә өсөн,

Мин үләм һинең өсөн.

  * * *

Ишек алды аҡ балсыҡ

Бата күрмә, атлап сыҡ.

Һин дә минән артыҡ түгел,

Бер аҙ ғына маҡтансыҡ.

Йәйгә сыҡһаң йыярһың,

Ҡыҙыл бөрлөгәндәрҙе.

Нисек итеп онотайым

Бергә йөрөгәндәрҙе.

Беҙҙең кашауай бәләкәй,

Икәү һыярлыҡ түгел.

Беҙҙең күңел аҙған инде,

Кеше тыярлыҡ түгел (93).

Баланы беҙ үҫтерәбеҙ,

Аҡылын Алла бирә.

Әллә яҡшы, әллә яман,

Уны кем генә белә?

Ғүмер буйы йүгергәнгә

Һыҙлай аяҡ табаным.

Уныһына әрнемәйем,

Зая үтте заманым.

Аламалыҡтар күргәндә

Өҙөлөп төшә йөрәгем.

Был хәсрәттәргә түҙә алмай

Мин, ахыры, үләрмен.

Ниндәй кәңәштәр бирһәм дә,

Мине уҫал, тинегеҙ.

Мин үләрмен, һеҙ ҡалырһыҙ,

Рәхәт ғүмер итегеҙ.

Сабырлығым – инәйемдән,

Аҡылды биргән атам.

Таҙалыҡты һәм зиһенде

Тартып алмаһын Аллам.

Һеҙҙән бер ни кәрәк түгел,

Бары бер генә теләк.

Иптәштәреңдән көнләшеп,

Донъя көтөргә кәрәк.

Балаларыма рәхмәт,

Биткә ҡара яҡмайҙар.

Көнө-төнө эшләйҙәр,

Иҫәңгерәп ятмайҙар.

Асылы тәрән икән,

Йөҙөүе уңай икән.

Минең эстәрем өҙөлә,

Һеҙҙең дә шулай микән?

Һыу инәм тип төшкән инем,

Асылы һыуы һалҡын.

Ҡысҡырып йырлап ебәрәм,

Эсем тулы ут-ялҡын.

Асылыла йөҙгәндә,

Кинәнеп ишкәк ишкәндә.

Ҡысҡырып йырлап ебәрәм,

Һеҙ иҫемә төшкәндә.

Мин ултыртҡан ағастарҙың

Тамырын ҡоротмағыҙ.

Әле онотмаған кеүек,

Үлгәс тә онотмағыҙ.

Тормош юлдары бик ауыр,

Түҙһәң еңергә була.

Бәхетте һәм мөхәббәтте

Беркетеп тора бала.

Һеҙҙән бер ни кәрәкмәй,

Хәл белһәгеҙ – шул етә.

Балаларым ҡайтыр, тиеп,

Йөрәк һаман да көтә.

Ишек алдым йәшел сирәм,

Аттарҙан кимертмәгеҙ.

Тороп ҡалдым яңғыҙ башым,

Хаттарһыҙ тилмертмәгеҙ.

Баҫма һалдым тар ергә,

Тал тамыры бар ергә.

Осоп барып ҡайтыр инем

Балаларым бар ергә.

Мин ағастар күп ултырттым,

Һандуғастар ҡунһын тип.

Мин булмаһам һеҙ ҡайтҡанда,

Һайрап ҡаршы алһын тип.

Алмағасым алмалана,

Сейәләр сейәләнә.

Үҙ бәхетең булһа ғына,

Сәстәр сәскә бәйләнә.

Һин үҫтерҙең улыңды,

Мин үҫтерҙем ҡыҙымды.

Ике ара татыу булһын

Бир, ҡоҙағый, ҡулыңды (299).

Иҫке Яппар таҡмаҡтары (78)

Иҫке Яппар ауылында

Күтәрелде ел-дауыл.

Булма матур, бул бәхетле,

Бәхетһеҙлектәр ауыр.

Иҫке Яппар шуға матур,

Тау битләүендә генә.

Яндарыңа килер инем

Хаттар эсендә генә.

Иҫке Яппар, Яңы Яппар

Уртаһында фабрик.

Беҙҙән һеҙгә, һеҙҙән беҙгә

Булһын ҡотлау-тәбрик.

Беҙҙең Яппар баҫыуында

Йәшелләнә һуғандар.

Йәшелләнгән һуғандарҙай

Йәшәгеҙ һеҙ, туғандар.

Таҡмаҡтар (230)

Ҡулымдағы йөҙөгөмдөң

Исемдәре Миңлегөл.

Ауыр хәбәр ишетһәгеҙ,

Хәлдәремде килеп бел.

Ҡулымдағы йөҙөгөмдөң

Исемдәре Сәлихйән.

Ҡатыныңды айырып ебәр,

Телдәренән ялыҡһаң.

Шәрип ауыл урамында

Ағас күпер һалғандар.

Беҙ айырылдыҡ та һарғайҙыҡ,

Һарғаймаһын ҡалғандар.

Ярыштауҙың баштарында

Ике ҡайын бер төптә.

Икебеҙ ике яҡтарҙа,

Һағынмайбыҙ бөртөк тә.

Таҡмаҡтар(91)

Айҙар ғынайым да, вайҙар ғынайым,

Беҙ ултыртҡан кукуруздар

Сәскә ата, ғынайым.

Ал итә, итә, итә,

Гөл итә, итә, итә,

Янығыҙға  килеп индек

Ял итә, итә, итә.

Алай итеп, былай итеп,

Үтә беҙҙең ғүмерҙәр.

Ҡысҡырып йырлап ебәрһәң,

Күтәрелә күңелдәр.

Ҡайыш быу билдәреңә,

Ҡайыш быу билдәреңә.

Сит илдәрҙә күп йөрөнөң,

Ҡайт тыуған илдәреңә.

Ҡайыш быуырһың әле,

Ҡайыш быуырһың әле.

Сит илдәрҙә күп йөрөһәң,

Ялғыҙ ҡалырһың әле.

Тыпыр баҫалаһыңмы,

Тыпыр баҫалаһыңмы?

Кисә баҫҡан эҙҙәреңә

Бөгөн баҫалаһыңмы?

Аяҡтары ялт итә,

Аяҡтары ялт итә.

Йәшлек аҡылдары менән

Ташламам, тип ант итә.

Алмалар бирәм алһаң,

Гөлдәрен бирәм алһаң.

Ҡәҙерҙәрең китәр әле,

Ят ҡулдарына ҡалһаң.

Ҡар урманда ҡараҡ бар,

Абзый, атың ҡарап бар.

Беҙ китәбеҙ сит яҡтарға,

Тыуған яҡты ҡарап ҡал.

Ҡараңғыларға ҡалдым,

Һин бит минең яҡын дуҫым,

Янған уттарға һалдың.

Иҫкән елдәр иҫә инде

Ҡалын шәл ябынһам да.

Мин барып күрә алмам инде,

Өҙөлөп һағынһам да.

Иҫә елдәр, етә көҙҙәр,

Иҫкән елдәр файҙаһыҙ.

Төндә күрәм төштәремдә,

Көндөҙ әллә ҡайҙаһыҙ.

Иҫеңдәме, иҫкән елдәр

Һындырҙы гөлдәремде.

Һынған гөлдәргә оҡшатам

Айырылған көндәремде.

Айырым үтә төндәрем,

Айырым үтә көндәрем.

Айырым үтһә лә ғүмерҙәр

Айырылмай күңелдәр.

Айырылдыҡ айғамы?

Айға түгел күпкәме?

Айға түгел, йылға түгел,

Әллә ғүмерлеккәме?

Бергә булдыҡ бер заман

Бергә йәшәүҙәр бер заман,

Айырым йәшәүҙәр яман.

Һары һандуғас тотайым,

Телен нисек отайым?

“Көт мине, ҡайтырмын” – тигән

Һүҙен нисек онотайым?

Һары һандуғас балаһы

Һыу буйында һыу тапмай.

Һыу тапмағас үлән ҡалмай,

Яңғыҙ баштар йәм тапмай.

Һандуғасым, гүзәлем,

Һындырма төн үҙәген.

Тик бер үҙем генә беләм,

Үҙәгем өҙөлгәнен.

Һандуғасты кем ҡурҡытҡан

Ҡунаҡлаған еренән?

Кемдең дә китәһе килмәй

Тыуып үҫкән иленән.

Һандуғасым, бәләкәйһең,

Ҡағынмайһыңдыр инде?

Һин сабырһың, дуҫыҡайым,

Һағынмайһыңдыр инде.

Һары һандыҡ ниңә кәрәк?

Һабын һалырға кәрәк.

Һағынһаң да, һарғайһаң да

Һабыр итергә кәрәк.

Ҡулымдағы йөҙөгөмдөң

Исемдәре Саралыр.

Һағыныуым, һарғайыуым

Хат эсендә баралыр.

Хаттар яҙҙым ултырып,

Ҡағыҙ бите тултырып.

Иҫән булһа ҡайтыр әле,

Машинаға ултырып.

Иркәм ярата ине,

Иркәм иркәләй ине.

Иркәм китте алыҫтарға

Кемдәр иркәләр мине?

Минең иркәм бар ине,

Үҙемә тиң, пар ине.

Ҡара ҡашлы, ҡара күҙле,

Бигерәк матур йәр ине (270).

Шаян таҡмаҡтар (270)

(Әминева Гәүһәр Мөхитдин ҡыҙы яҙып алған)

Кисә лә эшкә барманым,

Бөгөн дә эшкә барманым.

Башҡайым ауырта – тиеп,

Бригадирҙы алданым.

Бригадир эшкә әйтһә,

Бер ултырам, бер торам.

Аҙна һайын ете сотый

Төшөрөп кенә торам.

Бригадирҙың ҡалҡаны –

Ике генә арата.

Кем ашата, кем эсерә –

Шуны ғына ярата.

Бригадир сәй эсә,

Бал да май алдарында.

Ҡалаҡлап он бүлешәбеҙ

Ҡалдауай яндарында.

Фермала һарыҡ һуйғандар

Билдәмәһе Шакирға (председатель).

Түше, башы, эс-ҡарыны

Сәхибгәрәй һуҡырға.

Бейейек әле, йырлайыҡ әле,

Йыр күңелде аса ул.

Йыр күңелдәрҙе аса ул,

Ҡайғы-хәсрәт баҫа ул.

Ал бәйләйҙәр, гөл бәйләйҙәр

Алдан килгән аттарға.

Һағыныуҙарым, һағыштарым

Барыр микән хаттарҙа?

Ҡыңғыраулы талъян гармун

Кемдәр уйнатыр икән?

Һин булмағас, күңелемде

Кемдәр йыуатыр икән?

Шаян таҡмаҡтар (71)

Ал алъяпҡыс быуалар,

Бауын ҫалындыралар.

Майға ҫалһаң, эт ашамай,

Шулар ялындыралар.

Әрәмәлә эт йөрөй ҙә,

Әрәмәлә эт өрә.

Матурлығы бер ни түгел,

Атлауҙары үлтерә.

Яппар таҡмаҡтары (135)

Еҫле гөл еҫле була,

Еҫле гөл еҫле була.

Еҫле гөлдөң сәскәләре

Гел һинең төҫлө була.

Яратам мин ҡынаны,

Яратам мин ҡынаны.

Яратмаҫ инем ҡынаны,

Һиңә оҡшатам мин аны.

Дим буйында әрәмә лә,

Әрәмәлә ҡарама.

Әгәр  һинән көлөр булһа,

Әйләнеп тә ҡарама.

Дәүләкәнгә барған яҡта

Үҫкән икән ваҡ ҡайын.

Тыуған яҡтарыңдан китһәң,

Була икән бик ҡыйын.

Яппар яҡтарына табан

Теҙелеп киткән ҡарағас.

Күңелдәрем тулып китте,

Матур итеп ҡарағас.

Тау буйҙары итәгендә

Үҫеп сыҡҡан бер сейә.

Һөйгән йәре ташлап киткән,

Шуға йәндәре көйә.

Баҡсаларым түр башында

Үҫкән матур алмағас.

Ваҡытыңды буш уҙғарма,

Ник йөрөйһөң алмағас?

Өй артымдағы баҡсамда

Ҡыҙарып бешкәндер миләш.

Яңғыҙ булыуҙары ҡыйын,

Ниңә алманың кәләш? (156)

  * * *

Ялтыр-йолтор ут күренә

Әрем араларында.

Әлдә үҙем ирем матур

Әҙәм араларында (86).

Таҡмаҡтар(83)

Аҡ алъяпҡыс быуалар,

Бауын һалындыралар.

Майға манһаң, эт яламай

Шулар ялындыралар.

Лавкаларға барып кергәс,

Алдым бер кило ҡалас.

Әллә ҡалас, әллә ағас –

Белмәйем йөрәк янғас.

Телеграмм бағанаһын

Шылтыратып ел ҡаға.

Авторитың төшөп ҡалған,

Сдавать ит сельпоға.

Мәкәш таҡмаҡтары (256, 261)

Исемдәре, исемдәре

Исемдәре Исырай.

Аҡ бирсәткә биргән инем,

Ҡараһын тағы һорай.

Исемдәре, исемдәре,

Исемдәре Исырай.

Ауылығыҙҙан йәр һөйһәгеҙ –

Сыҡҡан һайын осорай.

Иҫке Яппар, Яңы Яппар,

Уртаһында ҡарағай.

Ҡәһәр һуҡҡан анау егет

Әйләнеп тә ҡарамай.

Исемдәре, исемдәре,

Исемдәре Рәсилә.

Һөйгән йәрен һатып эскән

1 литр кәрәсингә.

Кәзә һауаһым да бар,

Һыйыр һауаһым да бар.

Өй артына егет килгән –

Анда сығаһым да бар.

Ике лимон, бер әфлисун,

Әфлисуны үҙемә.

Елдән тамған тамсы кеүек

Күренәһең күҙемә.

Алмалары, хөрмәләре,

Ҡыҙарып бешәр әле.

Әле иҫеңә төшмәһә,

Һуңынан төшәр әле.

Ҡараһаң да күренмәй ул,

Беҙҙең Мәкәш соҡорҙа.

Минең яҙған мөнәжәтем

Һеҙгә ҡалһын уҡырға.

Эй, ҡайын ул, ҡайын ул,

Ҡайын урман һайын ул.

Ҡайғы миндә генә түгел,

Ҡайғы кеше һайын ул.

Ике ҡайын, ҡуш ҡарама,

Иҙел утрауында.

Ҡысҡырамын да йырлайым,

Уйлап ултырамын да.

Үҙем йырлайым, үҙем илайым,

Үҙем бөрлөгән өҙәм.

Хәсрәт даръяһында йөҙәм,

Ауыр булһа ла түҙәм.

Ишек алдым аҡ ҡына,

Аҡ ҡына, ҡыуаҡ ҡына.

Ҡыҙ балаға һүҙ әйтмәгеҙ,

Ҡыҙ бала ҡунаҡ ҡына.

Иртән дә ҡаптым йөҙөм,

Кистән дә ҡаптым йөҙөм.

Йөҙөм сәскәләре кеүек

Яныйым, нурлы йөҙөң.

Баҡсаларҙа ике түтәл,

Береһен аны һин күтәр.

Илама күҙләрең бөтәр,

Йырлап күңелең күтәр.

Ашаһым килмәй минең,

Эсәһем килмәй минең.

Һыу юлында түңәрәк күл,

Төшәһем килмәй минең.

Ҡарурманды әрсегеҙ,

Әрсеп, сәйләр эсегеҙ.

Яныҡайым тыумаҫ борон

Бәйләнгәндер сәсебеҙ.

Әйҙә киттек ҡарурманға

Бөрлөгәнен ашарға.

Мин аҡылдан яҙмағанмын

Бер башлағас ташларға.

Самауыр ҡуйҙым ағартып,

Ҡиблаларға ҡаратып.

Өс көн түгел, өс ай түгел,

Өс йыл йөрөнөм яратып.

Кәкүк-кәкүк тип әйтәләр,

Кәкүк тә – ялан ҡошо.

Моңло-моңло тип әйтәләр,

Моңло – бәхетһеҙ кеше.

Скрипкамдың баштары

Һығыла-бөгөлә башланы.

Һағынмамын тигән инем,

Һарғайта ла башланы.

Һандуғастар ҙа һайрамай,

Һандуғастар ҙа сабыр.

Былай йөрәккәйем янһа,

Көл-күмерҙәргә ҡалыр.

Сын-сынаяҡ алған инем,

Сатнамаҫ тигән инем.

Үҙе һөйгәс һөйгән инем,

Ташламаҫ тигән инем.

Алмы һинең көйәнтәң,

Гөлмө һинең көйәнтәң.

Алмағастарға һөйәләм

Күренер микән һөйәркәм?

Аттың алаһы була,

Ем-ем ҡараһы була.

Хоҙай тәғәлә насип итһә,

Һөйгәс бараһы була.

Тәҙрә төбөм еҫле гөл,

Арлы-бирле бөгөлһөн.

Һинең өсөн өҙөлә эсем,

Минең кеүек түгелһең.

Уйлай күңелем, уйлай күңелем,

Уйлай күңелем барһын да.

Уйлама күңелем барһын да

Әҙерәге ҡалһын да.

Аҡсаларың булған саҡта,

Байлар кеүек йәшәнең.

Инде хәҙер мөлкәт бөткәс,

Бармаҡ һурып йәшәйһең (228)

Фәриҙун таҡмаҡтары (302)

Беҙ Фәриҙун, беҙ Фәриҙун,

Беҙ Фәриҙун бит әле.

Ҫағынырҫың, ҫарғайырҫың,

Йыраҡларға кит әле.

Ҡулыңдағы йөҙөгөңдөң

Әйләндереп кей ҡашын.

Үҙем һөймәй ятҡа бирмәм,

Әйләндерермен башын.

Вагондарҙың ишегенең

Тотҡаһы юҡ тотарға.

Йәшләй генә өҙөлөп ҫөйҙөм

Бирәҫем юҡ яттарға.

Белем тураһындағы таҡмаҡтар (233)

Эй һабаҡташ, һабаҡташ,

Һин, по-нашему, иптәш.

Өфө вузларына керҙең –

Һай, молодец һин, яҡташ.

Киртләс-киртләс теҙелгән

Өфө тауҙары бейек.

Вузға кереп уҡыған

Беҙҙең ҡәрҙәштәр бөйөк.

Өфөләргә барайыҡ та

Вузларына керәйек.

Белемдәргә эйә булып,

Аҡмуллалай булайыҡ.

Элек Өфөгә уҡырға кергәндәрҙе бик хөрмәт итәләр ине, ҙур, абруйлы кеше итеп ҡарайҙар ине.

Бейеүгә саҡырыу-таҡмаҡ (176)

Шыуый-шыуый бейергә

Шыма иҙәндәр кәрәк.

Шыма иҙәндәр өҫтөндә

Быяла өҫтәлдәр кәрәк.

Быяла өҫтәл өҫтәрендә

Сын тәрилкәләр кәрәк.

Сын тәрилкә эстәрендә

Майлы ит булыу кәрәк.

Майлы итте бүлергә

Булат бысаҡтар кәрәк.

Булат бысаҡтар тоторға

Батыр егеттәр кәрәк.

Батыр егеттәр янына

Хур ҡыҙҙары ла кәрәк.

Хур ҡыҙҙары эргәһенә

Аҡ сымылдыҡтар кәрәк.

Таҡмаҡтар(291)

Таҡмаҡҡа ла мин оҫта,

Шаҡмаҡҡа ла мин оҫта.

Бригадир эшкә әйтһә

Мин – ауырыу, мин – ҡаҫта.

Хөсниямал ерҙәр һөрә

Тракторға ултырып.

Һин киткәстин кемгә ҡарим

Күҙҙәремде тултырып.

Педаленә баҫтыниһәң

Тракторҙар ҡуҙғала.

Эйел, башым, түгел, йәшем,

Һине кемдәр ҡыҙғана?

Хөсниямал һыуҙар һала

Радиаторҙарына.

Йырлап-йырлап, яманһыулап,

Сығып ҡарим тыштарға.

Таҡмаҡтар(91)

Алай итеп, былай итеп,

Үтә беҙҙең ғүмерҙәр.

Ҡысҡырып йырлап ебәрһәң,

Күтәрелә күңелдәр.

Алай ҙа бергә-бергә,

Былай ҙа бергә-бергә.

Беҙҙең менән бергә булғас,

Күгәрсен кеүек гөрлә.

Ҡайыш быу билдәреңә,

Ҡайыш быу билдәреңә.

Сит илдәрҙә күп йөрөнөң,

Ҡайт тыуған илдәреңә.

Тыпыр баҫалаһыңмы?

Кисә баҫҡан эҙҙәреңә

Бөгөн баҫалаһыңмы?

Аяҡтары ялт итә

Йәшлек аҡылдары менән

Ташламам, – тип ант итә.

Тыпырҙатып баҫһын ул,

Егет булғас, шулай булһын

Күңелемде асһын ул.

Ҡаҙанғол таҡмаҡтары (43)

Эх, үҙебеҙҙең Ҡаҙанғол,

Ултыртҡан гөлдәр кеүек.

Күтәренке күңелдәрем,

Томанлы көндәр кеүек.

Беҙ Ҡаҙанғол, беҙ Ҡаҙанғол,

Беҙ Ҡаҙанғол бит әле.

Беҙҙең менән һөйләшергә

Права иметь ит әле.

Ҡыҙҙар кейгән алъяпҡысы

Сәскәле лә биҙәкле.

Ҡаҙанғолдоң ҡыҙҙары

Тәртипле лә әҙәпле.

Күк көмбәҙе, күк көмбәҙе,

Аяҙлы ла болотло.

Ҡаҙанғолдоң ҡыҙҙары

Үтә сабыр холоҡло.

Беҙ алай түгел инек,

Беҙ былай түгел инек.

Беҙ еткәндә егет булып

Тәмәке тартмай инек,