Новости

Солтүстік Қазақстанда малазықтық дақылдарды жерсіндіру

Работа добавлена:






Солтүстік Қазақстанда малазықтық дақылдарды жерсіндіру на http://mirrorref.ru

Н.4.02-02

Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі

Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті

С.Садуақасов атындағы аграрлық-экономикалық институты

«БЕКІТІЛДІ»

ОӘК шешімімен

Торағасы

_________ Бекимова Г.Б.

қолы

«____» _________ 2014ж.

Кафедра  «Өсімдік шаруашылығы жәнетопырақтану»

АужановаМ.А.

ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЛАР

Зертханалық-сараман сабақтарға арналған

Пәні«Солтүстік Қазақстанда малазықтық дақылдарды жерсіндіру»

5В080100 Агрономия

мамандығының студенттеріне арналған

Оқу түрі:  күндізгі

Көкшетау 2015 ж.

Студенттер үшін әдістемелік нұсқаулар аға оқытушы Аужанова М.А.

-5В080100 Агрономия

мамандығы бойынша Қолданбалы биология және топырақтану негіздері пәнінің оқу жұмыс жоспары мен бағдарламасына сәйкес құрылды және зертханалық-сараман жұмыс жасау үшін барлық мәліметтер енгізілген

«Өсімдік шаруашылығы және топырақтану» кафедрасы отырысында қарастырылған

Хаттама №  1 « 29 » тамыз 2014 ж.

Кафедра меңгерушісі Мемешов С.Қ.____________________________

                                                                       (қолы)

С.Садуақасов атындағы аграрлы-экономикалық институтының оқу-әдістемелік комиссиясымен мақұлданған

Хаттама № 1 «03» қыркүйек 2014 ж.

Институт ОӘК төрағасы: Бекимова Г.Б.              ___________________________

  (қолы)

Кіріспе

Курстың қысқаша сипаттамасы:

Курс мақсаты -

Курстың міндеті: Курстың саясаты мен жүру барысы

Зертханалық-сараман сабақ№1

Тақырыбы: Топырақтың морфологиялық белгілері.

Мақсаты:Тапсырма:

Әдістемелік нұсқаулар:

Н.4.02-02

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі

Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті

БЕКІТЕМІН

ОӘК  шешімімен

Төраға

___________ Булашева А.И.

(қолы)             (аты-жөні, тегі)

«_____» __ 2013 ж.

«Өсімдіқ шаруашылығы және мал шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы»кафедрасы

АужановаМ.А.

5В080100 Агрономия мамандығының студенттері үшін

(мамандық шифры, атауы)

мамандығының студенттері үшін

«Солтүстік Қазақстанда малазықтық дақылдарды жерсіндіру»

(пәннің атауы)

пәні бойынша тәжірибеліқ жұмыстарға арналған

ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЛАР

Оқу нысаны:күндізгі

Көкшетау

Әдістемелік нұсқаулар «Солтүстік Қазақстанда малазықтық дақылдарды жерсіндіру»пәнінің оқу жоспары мен бағдарламасының талаптарына сәйкес құрылған және курс зертханалық жұмыстарының талаптарын орындауға барлық қажетті   мәліметтерді қамтиды.

«Өсімдіқ шаруашылығы және мал шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы»кафедрасының отырысында

Хаттама № « 3 »09   2013  ж. қарастырылған.

Кафедрасының меңгерушісі ,а/ш.ғ.к.                             Мемешов С.К.

Институт  оқу-әдістемелік кеңесі (ОӘК)

Хаттама №1 «4 » 09   2013 ж.

Қаралып ұсынылды.

Институт ОӘК төрағасы  аға оқытушы____________Булашева А.И.

Мазмұны

1

Зертханалық-сараман сабақ№1

Тақырыбы: Топырақтың морфологиялық белгілері.

ТапсырмаШай жүгері

Сабақтың мақсаты:

Өсімдіктің құрлыс ерекшеліктерімен танысу.

Негізгі түрлерінің шашақбастарының (гүлшоғыры) құрлысының суретін салу.

Шай жүгерінің жіктеуін оқып-үйрену және сипаттама беру.

Шай жүгерінің маңызды сорттары мен будандарына шаруашылық си-паттама беру.

Топырақ -климат жағдайына байланысты шай жүгеріні астыққа жэне сүрлемге өсіру технологиясын дайындау.

Өзіндік тексеру сұрақтарға жазбаша жауап беру.

Жадығаттар мен жабдықтар:

  1. Шай жүгерінің тамыр жүйесі, жапырақтары жэне гүл шоғырлары, толық жетілеген өсімдік
  2. Шай жүтерінің гербарий жэне тұқымы
  3. Шай жүгерінң эр түрлі масақ басы
  4. Ауылшаруашылық егістік дақылдары альбомы

9 кесте Шай жүгерінің пайдалануға   жіберілген   сорттарының

Белгілер

Сорттар

1. Түр тармағы

2. Шашақбас түрі

3. Шашакбастың ұзыңдығы

4. Дэннің кауыздылығы

5. 1000 дэн массасы, г

6. Дэннің түсі

7. Тез піскіштігі

8 Өсу-даму мерзімі, тэулік

9. Жапырылуға төзімділігі

10. Құрғақшылыққа төзімділігі

11. Пайдалануы (өсіру мақсаты)

12.  Кең тараған  аудаңдар,   пайдалануға  жіберілген облыстар

Түсініктеме.

  1. Тапсырманы орындағанда «Мал азығын өндіру практикумы» оқу құралдарын жэне жоғарыда ұсынған басқа әдебиеттерді пайдалану керек.
  2. Негізгі түр тармақтарын дәптерлеріңізге кесте ретінде толтырыңыз, суреттерін салыңыз.
  3. Пайдалануға жіберілген сорттар сипаттамасын кесте ретінде келтіріңіз.

Морфологиялық ерекшеліктері. Сорго Sorgum туысына жатады, оның құрамына 30-дан аса түрлер кіреді, олардың ішінде біржылдық және көпжылдықтар болады. Маңызды төрт түрі бар: кәдімгі сорго, джугара, гаолян, судан шөбі, жабайы түрі құмайда бар. Шаруашылықта пайдалануына байланысты сорго 4 топқа бөлінеді: астықты, қанттық, шөптесін және сыпыртқы. Астықты сорго астыққа және аздап мал азығына өсіріледі, қанттық оның сабағында 20% дейін қант болатындықтан сүрлемге, көкбалаусаға пайдаланылады.

Соргоның тамыржүйесі 2,5-3,0 м тереңдікке бойлайды, бұл жағынан жүгеріге уқсас, 3-4-ші жапырақтар түзілгөнде екінші (түйін) тамырлар пайда бола бастайды да, өсімдіктерді қоректік заттармен қамтамасыз етуде негізгі рөл атқарады. Соргоның шашақтану кезеңінде сүйеніш (ауа тамырлары, сүйеніш функциясынан басқа өсімдіктерді су және қоректік заттармен қамтамасыз етеді) тамырлары пайда болады. Егін кектегеннен кейін 30-40 күннен соң өсімдіктер қарқынды турде тамыр жүйесін дамытады, тамырлардың сөткесіне артуы 2-3 см-ге жетеді, бұл кезеңде жер бетіндегі өсімдіктің массасы баяу дамиды. Суармалы жағдайда сорго 8-ден 25-ке дейін түйін аралығын түзеді де 2,5-6 м биіктікке жетеді. Ерте пісетін сорттары-5-10 түйін аралығың орташа пісетіндері 11-15, көш пісетіндері -16-25 және одан да жоғары түйін аралығын қалыптастырады. Сабақтарда бөгдө бұталар пайда болуы да мүмкін Жапырақтар саны ерте пісетін сорттарда 10-ға дейің орташа мерзімде пісетіндерінде 10-15, кеш пісетіндерінде 16-25 болады.

Соргоның гүлшоғыры-сіпсебас. 1000 дәннің массасы 20-45 г. Сорго түптенуге қабілетті және түріне, сортына, өсіру жағдайларына байланысты оның шамасы 1,5-6,0 дейін жетеді.

Ботаникалық сипаттамасы

Ежелгі және жер шарында кең таралған дақыл ретінде – құмайдың көптеген экологиялық-географиялық және сорттық  түрлері бар: Holcus Sorghum, H.saccarutus және H.bicolor.

Қазіргі кезде ботаниктермен құмай өсімдіктерінің субтропикалықтан бастап қоңыржай белдеуге дейін өсірілетін 63 түрі сипатталған: 33 дақылдық және 30 жабайы бір жылдық және көп жылдық түрлері. Sorghum түрінің жүйеленуі соңғы 60 жылда бірнеше рет қайта қаралған және қазіргі күнге дейін соңғы нұсқасы жоқ.

Бал құмайдың келесі түрлерін бөледі:

  1. Гвинейлік;
  2. Кафрлық;
  3. Негритяндық;
  4. Нандық, түр тармақтары:

а) кәдімгі гаолян;

б) балауыз тектес гаолян;

5. Бал, түр тармақтары:

а) тармақты;

б) жиырылған;

6. шашақты, түр тармақтары:

а) шығыс-еуразиялық;

б) батыс-еуразиялық;

7. Судан шөбі;

8. жомарт құмай.

Бал құмай – биік өсетін өсімдік, Солтүстік Қазақстан жағдайында ол 2,5 ... 3,0 м-ге жетеді. Ол жақсы сүрлемдік дақылдарға жатады, өте жақсы желінеді және қортылады.

Құмай тұқымдары бір ұрық тамыршасынан өскінденеді. Келесі кезеңдерде құмай өсімдіктері топыраққа 2,5 м-ге дейін тереңдейтін, шашақты типтегі қуатты тамыр жүйесін түзеді. Тамыр мойынынан жоғары сабақтың төменгі түйіндерінен ұзындығы 6 ... 10см ашық жасыл түсті  ауа немесе қосымша (тірек) тамырлары шығады. Олар арқылы да қоректену жүреді.

Сабақ түзу, тегіс. Бал сорттарында сабақтың ортасы шырынды, түрлі дәрежедегі қантты. Қант негізінен сабақтың ортаңғы немесе төменгі буынаралықтарында орналасады.

Сабақтың төменгі табанынан бастап концентрация 17 ... 20%-ды құраған, ал жоғарғы бөлігінде (шашақгүл аяғында) – 24 ... 28%. Зерттелетін сорттардағы қанттар мен сахарозаның қосындысының ең төменгі концентрациясы төменгі буынаралықта (қанттар қосындысы бойынша – 10,8 ... 13,1%; сахароза бойынша – 2,5 ... 4,8%) байқалған, ал сабақтың ортасына қарай олардың мөлшерінің артуы байқалған. Қанттан қосындысының максималды концентрациясы ортаңғы (жоғарыдан 3-ші және 4-ші) буынаралықтарда көрсетілген. Ал оның ең үлкен мөлшері сабақта дәннің балауызданып пісу кезеңінде болады.

Сабақтың буынаралықтарының саны 5-25 аралығында өзгереді, әр сортта бұл сан салыстырмалы түрде тұрақты: ерте пісетіндерде 5-10; орташа пісетіндерде 11-15; кеш пісетіндерде 16-25. бал құмайдың өнімді түптілігі 2-ден 5 ... 8-ге дейін.

Жапырақтар балауыз қабығымен жабылған, олардың саны сорттық ерекшелігіне байланысты және ерте пісуіне қарай 10-нан 25-ке дейін өзгереді. Басқа астық тұқымдастарға қарағанда бал құмай жапырақтарының үштен екісі толық піскенше жасыл түсін сақтайды, бұл оның биожиынтығының жоғары қоректілігінің белгісі.

Гүл шоғы – тармақталған шашақгүл. Тік тұратын, жатық және майысқан шашақгүлді сорттарын айырады.

Құмайда өздігінен тозаңдану басым, айқас тозаңдану 25 ... 50%-ға жетеді. Бал құмайдың жемісі – түрлі формадағы дәнек. Жалаңаш және қабықты дәнектері бар сорттары болады. Ақ, қара және қызғылт түске боялған дәнектері бар сорттарын айырады. Боялған дәнектерде дәнекті өсу кезінде зеңденуден сақтайтын глюкозид танин болады. 1000 дәннің массасы – 24 ... 45 г және одан артық.

Бал құмайдың перспективалы сорттары мен будандары

Қазақстанның солтүстік облыстарында өндіріске қолдануға жіберілген бал құмайдың будандарын жасаудың осы аймаққа тән ерекшеліктері бар. Оларды тұқымдарын қысқа жаз жағдайында алу мүмкін болмайтын, тектік формалар құрамына кіретін, орташа және кеш пісетін топтар негізінде республиканың оңтүстігінде жасайды. Сондықтан Солтүстік Қазақстанда олардың ішінен зерттеліп, ғылыми-негізделген модель бойынша ең перспективалылары салыстырмалы бағаланып, таңдалады.

Бал құмайдың және басқа сүрлемдік дақылдардың түрлі сорттары мен будандарына жасалған экологиялық сынақтардың нәтижесінде (И.Ф.Костиков, Е.Д.Оспанов, 1998) 1990-1997 жылдары келесі мәліметтер белгілі болды:

1 - кесте

Бал құмай және құмай-судандық будандардың 1990-1994 жылдардағы

өнімділігі (И.Ф.Костиков, Е.Д.Оспанов, 2003)

Сорт, будан

өнімділік, ц/га

Көк балауса

Абсолютті құрғақ зат

ц/га

%

Цунами 85 (St)

352

60,0

17,0

Ставропольдік 36

412

90,9

22,0

Камышиндік 8

413

92,8

22,4

Қаскелеңдік 1

494

96,0

19,4

Қазақстандық 16

300

35,1

11,7

Қазақстандық 1

468

52,4

11,1

Алматылық 81

340

59,7

17,5

Ұжымдық 10

477

73,1

15,5

НСР05

73,6

12,0

Цунами 76. Жүгері БҒЗИ (Днепропетровск қ., Украина) және шалғынды-жайылымдық Қазақ ҒЗИ-ның ортақ селекциясында дәндік құмайдың Аласа (низкорослое) 93 және Днепропетровтық 69 стерильді топтарын будандастыру нәтижесінде алынды. Гибрид биік өседі (3,5 ... 4,0 м). Жақсы жапырақтанған, сабағы –жасыл, 14-15 буынаралықтары бар. Сабақ шырынындағы қанттың мөлшері – 10-12%.

Шашақгүл –тік тұратын (26-30 см), қопсыған, құба-қоңыр түсті. Дәні дөңгелек, сары құба, қабықшалы, ақ эндоспермалы.

Орташа кеш пісетін. Алматы облысында аудандастырылған.

Алматы облысының Іле суармлы участогындағы сынақ жылдарында көк балаусасының өнімділігі стандартты Сүрлемдік 72 буданынан 59 ц/га артық болып, 1154 ц/га-ды құрады. Көкшетау АШҒЗИ-ң тәжірибелік алаңында 1990-1992 жылдары көк балаусаның өнімділігі 384 ц/га, құрғақ заттыкі – 68,8 ц/га болды. Стандартпен - Молдавиялық 257 СВ жүгері буданымен  салыстырғанда өнімділіктің артуы сәйкесінше 102,0 және 11,9 ц/га-ды құрады. Будан сүрлемдік конвейерді тұйықтаушы дақыл ретінде Солтүстік Қазақстан облысының аса құрғақ аудандарында (оңтүстік қара топырақтағы қуаңшылық және құрғақ далалық ауыл шаруашылық зоналары) егіп өсіруге перспективалы.

Ерте янтарь 161. 1962 жылдан бастап Қазақстанның батыс, шығыс және солтүстік облыстарында аудандастырылған. Жүгерінің ВҒЗИ-ң Синельковтық тәжірибелік станциясында жасалған. Биік өседі. Қолайлы жағдайларда 2,8 м-ге жетеді. Жапырақтануы мен түптілігі орташа. Сабақтарының шырынында 13-15% қант болады. Шашақгүл тіктелген, тармақтала-сығылған, ұзынша жұмыртқа типтес формада. Дәні – ұсақ, ашық қоңыр түсті, тез ұнтақталады, дәмі – ащы. Қабықшасыз 1000 дәннің салмағы – 16-20 кг. Дәннің жемшөптік сапасы жақсы. Орташа кеш піседі. Себуден дәннің пісуіне дейінгі өсу кезеңінің ұзақтығы – 110-125 күн, сүрлемге жинауға дейін – 110-115 күн.

Сорт құрғақшылыққа төзімді. Қостанай облысының сорттық участоктарында көк балаусасының өнімділігі 247 ц/га (225 ... 270) және құрғақ затыныкі – 59,7 ц/га-ды (40,5 ... 78,9) құрады. Солтүстік Қазақстан, Қостанай және Павлодар облыстарында сүрлемге аудандастырылған.

Кинельдік 3. Кинель селекциялық станциясында Ерте янтарь 161 сортынан жеке іріктеу арқылы алынған.

Орташа ұзындықтағы өсімдік. Қолайлы жағдайларда 2,5 м-ге жетеді, түптілігі мен жапырақтылығы – орташа. Жасушалық шырындағы қант мөлшері – 16,2%.

Көк балауса таза күйінде және басқа қиын сүрлемделетін дақылдармен қоспада сүрлемделеді. Көк балаусаның жемшөптік сапасы жақсы.

Себуден дәннің пісуіне дейінгі өсу кезеңінің ұзақтығы – 95-105 күн.

Павлодар облысында сүрлемге аудандастырылған. Павлодар облысының оңтүстік зоналарының жағдайында дәнге піседі. Сынақ жылдарында көк балаусаның өнімділігі – 187 ц/га құрады.

Қазақстандық 16. Қазақ егіншілік Ғ